Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm tập huấn cho tập huấn viên (TOT – Training of Trainer) về giám sát rạn san hô (Reef check)

PDF.InEmail

reefcheck7-2013Abstract

Khu bảo tồn biển Cù Lao chàm có hơn 10 năm kinh nghiệm thực hiện giám sát rạn san hô theo phương pháp mặt cắt điểm (Point Intercept Transect). Hiện tại, khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm đã và đang hỗ trợ các khu bảo tồn biển khác về giám sát rạn san hô và có đủ năng lực để tập huấn cho các tập huấn viên (TOT – Training of Trainer) là các hạt nhân nòng cốt của các khu bảo tồn biển, các khu bảo vệ biển do cộng đồng quản lý (Rạn Trào – tỉnh Khánh Hòa, Nhơn Hải – Bình Định và Bãi Hương - Quảng Nam). Sau khóa tập huấn, các học viên có thể đảm trách việc giám sát rạn san hô, tăng cường hiệu quả quản lý đồng thời có thể tập huấn lại cho cộng đồng trong khu bảo tồn của mình.

The Cham Islands Marine Protected Area (MPA) has more than ten years experience in monitoring the coral reef through the Point Intercept Transect method. Currenlty, the MPA is supporting other protected sites in the Vietnam MPA network to conduct these monitoring activites. This has included a training of trainer (TOT) approach to nucleu-community of local marine reserves (Ran Trao of Khanh Hoa province, Nhon Hai of Binh Dinh province and Sub-MPA Bai Huong of Quang Nam province). Affter completing the TOT course, partcipants can apply their new knowledge and skills to manage the coral reef, as well as teach others this coral reef monitoring methodology. In effect, this increases management capacity and the awareness of their fellow community members.

2572013

Hình 1: Cán bộ kỹ thuật biển và Đội Reef check Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm

1/ Giới thiệu hoạt động và mục tiêu của khóa tập huấn TOT

Hoạt động giám sát đa dạng sinh học là một trong những hoạt động quan trọng của các khu bảo tồn biển, khu bảo vệ biển nhằm đánh giá đa dạng sinh học, hiện trạng rạn san hô, nguồn lợi thủy sản, các tác động của con người, môi trường lên rạn san hô... để từ đó đề xuất biện pháp quản lý phù hợp nhằm bảo vệ bền vững môi trường sống của san hô.

Hiện nay tại hầu hết các khu bảo tồn biển, khu bảo vệ biển công tác giám sát đa dạng sinh học thường được thực hiện bởi các chuyên gia của các viện, tư vấn nước ngoài. Trong khi đó công tác này cần phải được thực hiện định kỳ hàng năm hoặc được thực hiện khi có những biến cố môi trườn, những tác động bất lợi đến sức khỏe rạn san hô và từ đó tìm ra các biện pháp xử lý hiệu quả, kịp thời.

Vì vậy, việc đào tạo lực lượng chuyên môn ở địa phương và cộng đồng đủ năng lực và điều kiện để thực hiện việc giám sát sức khỏe rạn san hô là vấn đề cấp thiết để duy trì được hoạt động quản lý khu bảo tồn biển và các khu bảo vệ biển một cách hiệu quả.

257201321 257201322

Hình 2: Hoạt động Reef check thường niên tại Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm

Với tầm nhìn như vậy, chương trình rừng ngập mặn cho tương lai (Mangrove For the Future) của tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN) đã tài trợ cho Trung tâm bảo tồn sinh vật biển và phát triển cộng đồng (MCD) kết hợp với Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm thực hiện dự án “Nâng cao khả năng phục hồi của các sinh kế cộng đồng và công tác quản lý thích ứng tại các khu bảo tồn biển địa phương của Việt Nam: từ hành động địa phương đóng góp tới mạng lưới quốc gia”. Một trong những hoạt động quan trọng của dự án tại Tiểu khu đồng quản lý bảo tồn biển thôn Bãi Hương đó là tổ chức khóa tập huấn cho tập huấn viên (TOT – Training of Trainer) do khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm thực hiện trong thời gian 04 ngày (15-18/7/2013). Khóa tập huấn nhằm hướng tới mục tiêu như sau:

  • Giới thiệu kiến thức, kỹ năng, phương pháp giám sát đa dạng sinh học, rạn san hô cho cộng đồng tại các khu bảo tồn biển, các khu bảo vệ biển do địa phương quản lý.
  • Tập huấn cho 20 tập huấn viên là lực lượng nòng cốt đến từ 3 khu bảo tồn biển, khu bảo vệ biển do địa phương quản lý gồm Rạn Trào – Khánh Hòa, Nhơn Hải – Bình Định và Bãi Hương – Quảng Nam, để họ đảm trách việc giám sát rạn san hô và trở thành tập huấn viên tập huấn lại cho cộng đồng tại Khu bảo tồn biển, khu bảo vệ biển của mình.
  • Nâng cao vai trò trách nhiệm, quyền lợi của cộng đồng trong hoạt động giám sát nguồn lợi, đánh giá rạn san hô thông qua đào tạo cộng đồng trở thành lực lượng chính để quản lý khu bảo tồn biển.
  • Từng bước đưa hoạt động giám sát rạn san hô trở thành một hoạt động thường xuyên của các khu bảo tồn biển được thực hiện bởi chính cộng đồng địa phương.

23720134

Hình 3: Cán bộ Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm tập huấn lý thuyết về giám sát rạn san hô (Reef check) cho các học viên

2/ Tổng quan về lý thuyết giám sát rạn san hô theo phương pháp mặt cắt điểm

Tại sao phải thực hiện giám sát rạn san hô?

Rạn san hô được ví là “Rừng mưa nhiệt đới dưới đáy biển”, theo nghiên cứu của nhóm Reef check Malaysia năm 2012, tại vùng biển Thái Bình Dương, các rạn san hô chính là ngôi nhà (Habitat) của hơn 33% loài cá và hơn 25% các loài sinh vật biển. Rạn san hô còn là điểm thu hút du lịch, là thiên đường cho du khách chiêm ngưỡng, khám phá lòng đại dương đầy quyến rũ. Trong xu thế biến đổi khí hậu hiện nay, rạn san hô còn có tác dụng giữ cho bờ biển không bị xói mòn, giữ cân bằng sinh thái, duy trì chuỗi thức ăn tự nhiên và giảm nhẹ các tác động từ biển đổi khí hậu, ổn định cuộc sống cho cộng đồng địa phương.

257201341 257201342

Hình 4: Đa dạng sinh học rạn san hô

Tuy nhiên rạn san hô của chúng ta đang chịu sức ép quá lớn từ sự phát triển kinh tế, xã hội và những biến đổi tự nhiên. Các mối đe dọa đến sự tồn tại và phát triển rạn san hô ngày càng rõ ràng với mức độ tác động rất nghiêm trọng. Con người khai thác quá mức, khai thác hủy diệt cùng với những tác động từ thiên nhiên đã làm xấu đi chất lượng môi trường, làm mất cân bằng sinh thái và đe dọa trực tiếp đến sự tồn tại của các rạn san hô.

Việc giám sát rạn san hô nhằm xác định và đánh giá được tình hình sức khỏe, chất lượng của rạn san hô cùng với sự đa dạng sinh học đi kèm và đồng thời nhận biết được các dấu hiệu, các tác động đến sự tồn tại và phát triển của các rạn san hô. Từ đó chúng ta mới đề nghị các biện pháp quản lý thích ứng một cách hiệu quả.

Giám sát những gì?

Sức khỏe hay chất lượng rạn san hô được biểu hiện bằng nhiều chỉ tiêu (Indicators) theo qui định của quốc tế, các chỉ tiêu này tập trung giám sát các vấn đề:

  • Tác động từ con người.
  • Các tác nhân thường xuyên thay đổi.
  • Thông tin về hợp phần đáy.
  • Chỉ tiêu theo yêu cầu.
  • Chỉ tiêu sinh vật quan trọng.
257201351 257201352
257201353 257201354

Hình 5: Những hoạt động ảnh hưởng đến rạn san hô cần được giám sát

Căn cứ trên tình hình thực tế quản lý của Rạn Trào, Nhơn Hải và Tiểu khu ĐQL bảo tồn biển thôn Bãi Hương, các báo cáo viên của Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm đã thảo luận với học viên của các khu bảo tồn và đã thống nhất chọn 3 tiêu chí để thực hiện việc giám sát rạn san hô theo phương pháp mặt cắt điểm trong đợt tập huấn TOT đó là:

(1) Giám sát chỉ tiêu cá rạn.

257201361

(2) Giám sát động vật đáy không xương sống cỡ lớn.

257201362

(3) Giám sát hợp phần đáy.

257201363

Ai thực hiện công việc giám sát?

Trong thực tế quản lý các khu bảo tồn biển tại Việt Nam, việc giám sát rạn san hô được các chuyên gia của các Viện nghiên cứu, các tư vấn nước ngoài thực hiện không thường xuyên nên kết quả giám sát chưa phản ánh một cách liên tục có tính qui luật và thể hiện được tính chất, chất lượng của rạn san hô và quan trọng là rất khó khăn trong việc hoạch định các chính sách có liên quan.

Để thực hiện được công tác giám sát rạn san hô một cách chủ động, hiệu quả tại các khu bảo tồn, người thực hiện giám sát phải là lực lượng nòng cốt khu bảo tồn, cộng đồng và phải có sự hỗ trợ từ cơ quan quản lý và chính quyền địa phương.

Trong khóa tập huấn TOT tại Cù Lao Chàm, các học viên của từng khu bảo tồn được phân chia thành 03 nhóm tương ứng với 03 nhóm chỉ tiêu giám sát để thực hành các phương pháp và kỹ năng chuyên sâu và thực hiện việc giám sát này tại khu bảo tồn của mình trong tương lai.

25720136

Hình 6: Hạt nhân nòng cốt sẽ là người thực hiện giám sát rạn san hô tại Khu bảo tồn

Khi nào thực hiện việc giám sát?

Để có kết quả chính xác, hạn chế sai số và phát huy được tính hiệu quả trong công tác quản lý của các khu bảo tồn, việc giám sát nên tuân được thực hiện theo 02 hình thức:

- Giám sát cố định (Cố định về thời gian, không gian và nhân lực)

- Giám sát đột xuất: Khi nhận biết những tác động từ thiên nhiên, con người đến sức khỏe rạn san hô, ta cần tổ chức giám sát để có những biện pháp xử lý kịp thời, tránh gây tác động và ảnh hưởng kéo dài đến sức khỏe rạn san hô.

25720137

Hình 7: Hoạt động giám sát cần thực hiện định kỳ và giám sát theo yêu cầu

3/ Phương pháp tổ chức khóa tập huấn TOT

Thời gian, địa điểm và thành phần học viên:

  • Thời gian: 04 ngày từ 15 đến 18 tháng 7 năm 2013
  • Địa điểm: Tiểu khu Bãi Hương, xã Tân Hiệp và một số vùng rạn san hô khác trong khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm, Quảng Nam.
  • Học viên: - 06 Học viên từ Rạn Trào huyện Vạn Ninh tỉnh Khánh Hòa - 07 Học viên từ Khu bảo vệ biển xã Nhơn Hải – tỉnh Bình Định. - 07 Học viên từ Tiểu Khu Đồng quản lý bảo tồn biển thôn Bãi Hương – xã Tân Hiệp (Cù Lao Chàm), thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam.
  • Báo cáo viên: Cán bộ kỹ thuật biển và Đội Reef check của Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm.

25720138

Hình 8: Khu vực tổ chức thực hành giám sát cho các học viên

Phương pháp tập huấn.

- Truyền đạt lý thuyết: Học viên được các báo cáo viên của Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm (MPA) truyền đạt về lý thuyết giám sát rạn san hô, các kỹ năng cần thiết khi thực hiện giám sát và những kinh nghiệm của Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm trong quá trình thực hiện giám sát trong thời gian từ năm 2004 đến năm 2013.

- Thực hành trên cạn: Các chỉ tiêu giám sát được mô hình hóa bằng hình ảnh đặt trên cạn để các học viên nhận diện và thực hiện các bài tập giám sát.

- Thực hành dưới nước: Học viên của từng đơn vị (Khu bảo tồn) sẽ được chia thành 03 nhóm, mỗi nhóm chịu trách nhiệm thực hiện việc giám sát 01 đối tượng:

  • + Nhóm 1: Chuyên giám sát cá rạn.
  • + Nhóm 2: Chuyên giám sát động vật đáy không xương sống kích thước lớn.
  • + Nhóm 3: Chuyên giám sát hợp phần đáy.

- Nhập dữ liệu và phân tích kết quả: Học viên thực hiện ghi chép số liệu giám sát ở dưới và tiến hành nhập dữ liệu vào máy tính để phân tích và báo cáo kết quả với sự hỗ trợ của phần mềm thống kê Microsoft Excell.

- Thiết bị và máy móc hỗ trợ tập huấn: Đề thực hiện được việc giám sát, các học viên phải lặn sâu có khí tài (SCUBA), trong điều kiện giám sát rạn san hô ở đới cạn, học viên có thể thực hiện giám sát bằng lặn nông (Snorkeling) cùng các thiết bị hỗ trợ gồm: Thước dây dài 100m, thiết bị lặn SCUBA, bảng biểu, bút ghi chép dưới nước, máy chụp hình, quay phim dưới nước và máy tính nhập và xử lý số liệu.

25720139

Hình 9: Học viên thực hành trên cạn

2572013910

Hình 10: Học viên thực hành dưới nước

4/ Qui trình thực hiện tập huấn TOT

2572013911

2572013912

2572013913

5/ Kết quả khóa tập huấn

Trong khóa tập huấn này, các học viên đã nắm được toàn bộ phần lý thuyết, các kỹ năng và có thể vận dụng vào quá trình thực hành. Minh họa kết quả đạt được của các nhóm học viên trong ngày thứ nhất thực hành tại khu vực Hòn Tai với các thông số về địa điểm giám sát: Hướng giám sát: Đông Bắc; Dòng chảy nhẹ, tầm nhìn tốt (trên 12m); Hướng gió: Tây Nam; Độ sâu giám sát: Đới cạn 2-6m; Chiều dài giám sát: 100 m.

2572013914

Kết quả giám sát của các nhóm học viên được trình bày như sau:

257201391411

Hình 11: Kết quả thực hành giám sát chỉ tiêu cá rạn của các học viên

257201391412

Hình 12: Kết quả thực hành giám sát chỉ tiêu động vật đáy không xương sống cỡ lớn của các học viên

257201391413

Hình 13: Kết quả thực hành giám sát chỉ tiêu hợp phần đáy của các học viên

Kết quả giám sát của các nhóm học viên được trình bày, phân tích và phát hiện các nguyên nhân gây nên sự sai khác giữa các nhóm và sai khác với kết quả của nhóm báo cáo viên. Trong buổi hội thảo đánh giá cuối khóa, các học viên và nhóm báo cáo viên đã thảo luận, phân tích nguyên nhân dẫn tới các sai số. Qua đó, các học viên hiểu được bản chất của phương pháp này luôn có sai số nhất định có thể chấp nhận được. Nhiệm vụ của người giám sát cố gắng thu nhỏ đến mức thấp nhất các sai số trong điều kiện cho phép.

6/ Kết luận - đề xuất

Kết luận:

- 100% học viên hiểu biết sâu tầm quan trọng của rạn san hô và tại sao phải thực hiện việc giám sát, đánh giá sức khỏe của rạn san hô.

- Các học viên đều có thể nhận diện được các sinh vật chỉ thị, các tiêu chí để thực hiện công việc giám sát rạn san hô và có thể xây dựng bộ tiêu chí giám sát cho riêng khu bảo tồn của mình.

- Sau khóa tập huấn, các học viên có thể chủ động tổ chức, thực hiện giám sát và có đủ kiến thức, kỹ năng, phương pháp để tập huấn lại cho cộng đồng trong khu bảo tồn biển của mình.

Đề xuất:

- Để thực hiện hoạt động giám sát rạn san hô theo phương pháp mặt cắt (Reef check), người giám sát phải thực hiện với thiết bị lặn có khí tài (Scuba Diving), do vậy cần đào tạo lặn khí tài cho lực lượng nòng cốt và cộng đồng để tham gia thực hiện giám sát.

- Các khu bảo tồn cần xây dựng kế hoạch giám sát rạn san hô và phải được cơ quan quản lý và cộng đồng thống nhất thực hiện.

- Trong quá trình thực hiện giám sát rạn san hô tại địa phương do các học viên thực hiện, cán bộ kỹ thuật biển và Đội Reef check của Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm cần tiếp tục tư vấn, hỗ trợ kỹ thuật để các học viên thực hiện chính xác và hiệu quả.

Lê Ngọc Thảo, Huỳnh Ngọc Diên – Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm

...