Bảo tồn và phát triển sự “hội ngộ” để một Hội An phát triển bền vững

PDF.InEmail

Theo dòng thời gian, Hội An đã từng và đang là nơi hội ngộ của du khách từ Tây sang Đông của cả hai miền Bắc và Nam bán cầu đến giao lưu, buôn bán, làm ăn, sinh sống, viếng thăm. Theo lớp không gian, Hội An cũng đã từng và đang là nơi gặp nhau của các nguồn tài nguyên sinh vật từ thượng nguồn đến hạ lưu, từ biển khơi đến lục địa và theo dọc vùng bờ đến trú đông, kết bạn, sinh sống, hoặc duy trì nòi giống. Con người và thiên nhiên đã từng và dường như đang “hội ngộ” tại Hội An – một vùng cửa sông và ven bờ trù phú của dòng sông Thu Bồn, làm nên sự đa dạng và độc đáo của một Di sản Văn hóa Thế giới, và một Khu Dự trữ Sinh quyển cho mai sau.

Hinh 1 - Hoi Ngo

Hình 1: Đường Bạch Đằng, Hội An vào sáng sớm

Trong những năm qua, chúng ta đã và đang khai thác thế mạnh này và kết quả Hội An cũng đã và đang mạnh và giàu lên từng ngày, làm rạng rỡ một đô thị cổ xinh đẹp, quyến rũ và tiếng vang khắp thế giới. Tuy nhiên, để một Hội An phát triển bền vững, chúng ta cần phải bảo tồn và phát triển sự “hội ngộ” ấy, hội ngộ của con người và hội ngộ của thiên nhiên. Bài trình bày thảo luận về một trong những giải pháp nhằm góp phần hỗ trợ cho bảo tồn và phát triển sự “hội ngộ” để một Hội An phát triển với nhiều lợi ích lâu bền.

Nhiều trao đổi về quan điểm phát triển và sử dụng hợp lý tài nguyên, môi trường mà phần lớn là du lịch sinh thái đã và đang thực hiện tại Hội An và Cù Lao Chàm cũng như về ứng xử của con người với thiên nhiên sao cho đạt được lợi ích cao nhất. Và cũng từ đó các đề tài về phát triển bền vững như về sự liên kết, cơ chế chia sẻ lợi ích đảm bảo giữa ba cột trụ là Kinh tế, Môi trường và Xã hội cũng đã và đang được đề cập.

Hiện tại, Hội An đang tập trung khai thác các lợi thế của tài nguyên thiên nhiên mang lại mà cụ thể là rạn san hô, thảm cỏ biển, bãi biển, rừng dừa nước, vùng cửa sông thông qua các nguồn lợi như cá tôm, cảnh quan dưới nước, cảnh quan trên cạn, cùng với các yếu tố xã hội như đời sống và văn hóa cộng đồng ngư dân. Hội An đã và đang cố gắng triển khai và tăng cường triển khai, khai thác các lợi thế này thông qua việc mở thêm các dịch vụ du lịch. Hội An đang cố gắng tối đa, sáng tạo tối đa các hình thức để con người hưởng thụ tối đa các lợi ích mà thiên nhiên mang lại. Việc nghiên cứu ứng dụng cần phải lồng ghép được những giải pháp nhằm góp phần hỗ trợ cho bảo tồn và phát triển sự “hội ngộ” để một Hội An phát triển vững bền. Vì vậy nhu cầu tiếp cận phát triển bền vững tại địa phương cần được giới thiệu thông qua quá trình phát triển sử dụng tài nguyên và môi trường tại Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam.

Hinh 2 - Hoi Ngo

Hình 2: Từ Cửa Đại nhìn ra Cù Lao Chàm, một quần đảo ven bờ

Các bài học kinh nghiệm về sử dụng tài nguyên và môi trường trước năm 1999 bao gồm khai thác san hô làm vôi, cement; chuyển diện tích rừng dừa nước sang ruộng muối, ao hồ nuôi tôm, cá, khai thác không hợp lý nguồn lợi thủy sản tại các sinh cảnh quan trọng như rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn, vùng cửa sông. Đồng thời là các thành quả khai thác và sử dụng các lợi ích đa dạng của tài nguyên và môi trường thông qua các nỗ lực bước đầu của cộng đồng về xây dựng bảo tồn biển, và tiếp cận với danh hiệu khu dự trữ sinh quyển (1999-2009). Gần đây hơn, sự phát triển và những nỗ lực gia tăng về kinh tế, sinh kế cộng đồng và bảo vệ môi trường, tài nguyên, đồng thời những áp lực lớn dần với nguy cơ đe dọa sự bền vững tại địa phương trong giai đoạn 2010 – 2016 như xói lở bờ biển, chất thải, khai thác nguồn lợi, thiên tai. Tiếp đến là các định hướng Hội An phát triển bền vững bao gồm tăng cường phục hồi các hệ sinh thái cơ bản của Hội An bao gồm vùng cửa sông Thu Bồn – Hội An, rừng ngập mặn, bờ biển, thảm cỏ biển, rạn san hô, rừng tự nhiên trên đảo, và tiếp cận quản lý, bảo vệ, bảo tồn, sử dụng lợi ích mang lại từ các dịch vụ hệ sinh thái theo các chỉ thị, chỉ số sức khỏe của các hệ sinh thái trên.

Hinh 3 - Hoi Ngo

Hình 3: Cồn cát dọc theo hạ lưu dòng sông Thu Bồn – Hội An, một hệ sinh thái đặc trưng của lòng sông.

Trong thời gian qua, Hội An chưa đề cập đến các dịch vụ của hệ sinh thái mang lại cho con người, như chất lượng nguồn nước, điều hòa khí hậu, vùng giống, nơi ở, nuôi con non, chống xói lở, bãi đẻ, duy trì nguồn lợi, tạo cảnh quan. Hội An cũng chưa đề cập hoặc rất ít đề cập đến chức năng cung cấp thông qua cấu trúc hệ sinh thái, như các rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn, các cồn cát ven sông, bãi biển, rừng thường xanh trên núi Cù Lao Chàm. Trong khi cấu trúc hệ sinh thái là nền tảng của sự hình thành các chức năng dịch vụ của hệ sinh thái và là tiền đề của các lợi ích mà hệ sinh thái mang lại cho con người.

Một khi cấu trúc hệ sinh thái bị phá vở thì phải mất hàng chục hoặc trăm năm mới gầy dựng lại được, đôi khi mất vĩnh viễn như rừng ngập mặn bị san lấp, rạn san hô bị chết, bãi biển bị xói lở, cồn bãi bị ngăn kè hoặc đào ủi. Hiện nay cấu trúc hệ sinh thái và sức khỏe hệ sinh thái như rạn san hô, thàm cỏ biển, rừng ngập mặn, bãi biển, cồn bãi, vùng cửa sông tại Hội An và Cù Lao Chàm đã và đang bị uy hiếp, tổn thương ngày một trầm trọng. Hội An có thể nhận thấy điều này một cách dễ dàng qua quan sát, qua các kết quả nghiên cứu, đánh giá chất lượng môi trường và đa dạng sinh học. Vì vậy không phải là quá muộn mà cũng không phải là quá sớm để thảo luận và có giải pháp hành động vì sự phát triển và sử dụng bền vững tài nguyên và môi trường tại Hội An và Cù Lao Chàm; tuy nhiên cũng sẽ là quá trễ nếu Hội An không hành động bây giờ vì các tác động bao giờ cũng mang tính tích lũy, thông qua các sự cố (shock) và ảnh hưởng diễn biến (stress).

Hinh 4 - Hoi Ngo

Hình 4: Đồng cói tự nhiên ven hạ lưu sông Thu Bồn – Hội An, một kiểu hệ sinh thái cây ngập mặn của vùng cửa sông.

Một hệ sinh thái khỏe mạnh thông thường thể hiện rõ 4 chức năng cơ bản bao gồm chức năng hỗ trợ, cung cấp, điều hòa và duy trì các giá trị văn hóa. Trên cơ sở các chức năng này, các hệ sinh thái cung cấp các dịch vụ sinh thái và thông qua đó, con người được thừa hưởng các lợi ích từ thiên nhiên mang lại phục vụ cho đời sống của mình. Trong quá trình phát triển, con người xúc tiến các hoạt động kinh tế xã hội với không ít các hình thức khai thác, sử dụng các lợi ích thiên nhiên đó đáp ứng nhu cầu sống hằng ngày. Và cũng chính vì chỉ tập trung khai thác các lợi thế, thiếu đầu tư phục hồi, nên con người đã và đang ngày càng làm tổn thương cạn kiệt nguồn lực tài nguyên, mà đáng lý ra chúng ta được và sẽ được hưởng lớn hơn rất nhiều. Vì vậy chúng ta cần phải có một cách tiếp cận phù hợp, ứng xử phù hợp với thiên nhiên. Một trong những định hướng đó là đã đến lúc con người phải hợp tác lại, cùng đồng hành trong quản lý và bảo vệ thiên nhiên. Để đảm bảo cho phát triển bền vững tại Cù Lao Chàm và Hội An, sức khỏe các hệ sinh thái đặc trưng tại vùng này bao gồm rạn san hô, thảm cỏ biển, bãi biển, rừng ngập mặn, rừng tự nhiên trên đảo, cồn bãi, vùng cửa sông cần phải được quan tâm theo những hành động cụ thể từ Khu Bảo tồn biển và Khu Dự trữ Sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An.

Hinh 5 - Hoi Ngo

Hình 5: Rừng dừa nước Cẩm Thanh, một hệ sinh thái cây ngập mặn chủ đạo trong vùng cửa sông Thu Bồn – Hội An.

Hội An cần tiếp cận gắn kết với lưu vực nhằm đảm bảo tính kết nối các hệ sinh thái từ đầu nguồn đến rạn san hô (ridge to reef). Đồng thời, Hội An cần nỗ lực trong liên kết vùng nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên tại Hội An thông qua các hoạt động đánh bắt, nuôi trồng, xây dựng như khai thác quá mức, không hợp lý, mang tính hủy diệt tại vùng biển Cù Lao Chàm, vùng cửa sông Thu Bồn – Hội An, xây dựng khách sạn, resort trên các bãi biển, dọc ven bờ sông, chuyển rừng ngập mặn sang hồ nuôi tôm, và rừng phòng hộ ven biển sang nuôi tôm trên cát. Ngoài ra liên kết vùng nhằm mở rộng phạm vi, gia tăng sản phẩm du lịch, đáp ứng nhu cầu từ du khách như gắn kết với các bãi biển hoang sơ, đẹp dọc theo đường bờ của Quảng Nam từ Điện Bàn, Duy Xuyên đến Núi Thành, vùng trung du và miền núi. Liên kết vùng còn giúp đáp ứng được nguồn thực phẩm, hàng hóa cho du khách như cá tôm, rau quả, lúa gạo, thịt trứng từ Đà Nẵng, các huyện ven biển, trung du và miền núi của tỉnh Quảng Nam. Liên kết vùng vùng, gắn kết lưu vực nhằm bảo vệ và bảo tồn tính độc đáo, nỗi trội của Hội An, của Di sản Văn hóa và Sinh quyển Thế giới tại vùng hạ lưu của dòng sông Thu Bồn, Quảng Nam.

Hinh 6 - Hoi Ngo

Hình 6: Bờ sông và làng quê được bảo vệ bởi cây dừa nước.

Liên kết vùng, gắn kết lưu vực để một Hội An phát triển bền vững được tiếp cận và xây dựng trên cơ sở hình thành sự “hội ngộ” của Hội An và cũng chính sự “hội ngộ” của thiên nhiên và con người ấy đã và đang làm nên một Hội An trù phú, cổ kính, thơ mộng, xinh đẹp, mặn mà của miền đất Quảng Nam nhưng đầy ắp sắc màu của cộng đồng toàn cầu. Để bảo tồn và phát triển sự “hội ngộ” ấy, sức khỏe của các kiểu hệ sinh thái đặc trưng của Hội An bao gồm hệ sinh thái vùng cửa sông, cồn bãi, hệ sinh thái rừng ngập mặn, bãi biển, thảm cỏ biển, rạn san hô, rừng tự nhiên trên đảo, và các quần cư rong biển cần được theo dõi và chăm sóc cẩn thận. Các bãi giống, đường di cư, vùng thức ăn, bãi nuôi con non và vòng đời của các loài sinh vật thủy sinh cần được bảo vệ. Lợi ích từ việc sử dụng tài nguyên môi trường cần được chia sẻ đến cộng đồng từ thượng nguồn đến hạ lưu và dọc theo vùng bờ của lưu vực hệ thống sông Thu Bồn. Sinh kế cộng đồng trên cơ sở bảo tồn và phát triển kinh tế xã hội cần được hài hòa trên cơ sở gắn kết với thích ứng biến đổi khi hậu và nước biển dâng.

Chu Mạnh Trinh - Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm


Tin mới hơn:
Tin cũ hơn:

.