Bảo tồn và phát triển rừng dừa (Nypa fruticans Wurmb) Cẩm Thanh, Hội An, Quảng Nam

PDF.InEmail

Nằm cuối dòng sông Thu Bồn của tỉnh Quảng Nam, thành phố Hội An được thừa hưởng một sự đa dạng các hệ sinh thái vùng cửa sông và ven bờ. Các bãi sậy, cồn cát, rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, rạn san hô, quần cư rong biển, rừng tự nhiên trên đảo, cảnh quan trên cạn và dưới nước đã và đang mang lại cho Hội An một sự giàu có từ các dịch vụ sinh thái, tạo tiền đề cho phát triển kinh tế xã hội, nhất là du lịch. Rừng dừa “Bảy Mẫu” (Nypa fruticans Wurmb) Cẩm Thanh với diện tích khoảng 84 ha là nơi cư trú, kiếm ăn, sinh sản của nhiều loài động vật có giá trị kinh tế cao. Đa dạng sinh học nơi đây đã và đang mang lại sự trù phú cho người dân, tuy nhiên, do ảnh hưởng của việc khai thác không lợp lý, nguồn lợi đang có xu hướng suy giảm và sinh kế của dân khó khăn dần. Báo cáo đã ghi lại nỗ lực của cộng đồng Cẩm Thanh trong công tác bảo tồn và phát triển rừng dừa nước này, đồng thời nhiều bài học kinh nghiệm cũng được đúc kết và phân tích.

1. Tóm tắt sáng kiến

Tên sáng kiến: Phục hồi và bảo tồn rừng dừa nước Cẩm Thanh, tiếp cận du lịch sinh thái và phát triển bền vững; Mã số: VN/SGP/UNEP-SCS/09/02; Địa điểm thực hiện: Xã Cẩm Thanh, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam; Thời gian triển khai: 30/6/2010 đến 15/7/2013. Sáng kiến được xây dựng với mục đích là bảo tồn rừng dừa nước Cẩm Thanh và khai thác bền vững nguồn lợi tài nguyên, môi trường trong khu vực, đáp ứng được các mục tiêu cụ thể bao gồm (a) phục hồi sinh thái rừng dừa nước Cẩm Thanh; (b) nâng cao năng lực quản lý hiệu quả rừng dừa nước này; và (c) khai thác bền vững nguồn lợi tài nguyên trong khu vực bảo tồn.

2. Các nhóm hoạt động chính đã triển khai

Khảo sát, điều tra thực địa, hội thảo, tập huấn kỹ thuật, xây dựng, phê chuẩn quy hoạch, quy chế phân vùng, quản lý rừng dừa nước Cẩm Thanh. Vận động cộng đồng tham gia chọn giống, thành lập vườn ươm, trồng phục hồi (15 ha) và xây dựng cơ chế chia sẻ lợi ích rừng dừa nước.

Xây dựng mạng lưới bảo vệ tự nguyện, hỗ trợ trang thiết bị, tham quan học tập; xây dựng tài liệu truyền thông, chương trình giám sát tài nguyên và môi trường vùng rừng dừa nước. Tìm kiếm và thử nghiệm các giải pháp kỹ thuật khai thác bền vững, sinh kế thay thế, hỗ trợ kỹ thuật và tài chính cho cộng đồng. Tổ chức giới thiệu, tập huấn và đào tạo du lịch sinh thái cộng đồng, nuôi trồng và khai thác bền vững thuỷ sản trong vùng dừa nước.

Hinh 1 - Nypa Palm

Hình 1: Cây dừa nước (Nypa fruticans Wurmb) Cẩm Thanh, Hội An

3. Kết quả và tác động nổi bật của sáng kiến

Gần đây, Cẩm Thanh đón hàng trăm ngàn khách du lịch mỗi năm, tập trung vào các hoạt động tour xe đạp ngắm cảnh nông thôn và rừng dừa nước, làng nghề, bơi thuyền thúng, học nấu ăn, và nghỉ dưỡng; trong đó, nổi bật nhất là hoạt động bơi thuyền thúng, homestay và làng nghề truyền thống tre, dừa.

Hinh 2 - Nypa Palm

Hình 2: Bơi thuyền thúng và thưởng thức các trình diễn trên sông – Mô hình du lịch cộng đồng tại rừng dừa nước Cẩm Thanh.

Bơi thuyền thúng trong rừng dừa nước được nhiều du khách lựa chọn khi đến Cẩm Thanh, thực hiện bởi các Tổ du lịch cộng đồng với 12 thành viên từ ngày đầu thành lập, lên 27 và đến nay cả hàng trăm người, hoạt động theo Quy chế được xây dựng từ cộng đồng. Du khách được người dân hướng dẫn cách bơi thúng, và sau đó tự tay mình bơi thúng vào rừng dừa hoặc cùng với người dân, thông thường trên một thúng chai với 2 du khách. Lao động bơi thúng tại Cẩm Thanh chủ yếu rơi vào 2 nhóm tuổi từ 41 - 50 và từ 51 - 60 tuổi và phần lớn là nữ chiếm 60%. Bơi thúng du lịch là một sinh kế mới trong khoảng 4-5 năm lại đây, và đã góp phần hỗ trợ cải thiện được thu nhập hàng ngày.

Hinh 3 - Nypa Palm

Hình 3: Homestay – lựa chọn của du khách đến thăm và lưu trú tại Cẩm Thanh

Dịch vụ nhà lưu trú homestay trong rừng dừa nước được thực hiện bởi khoảng 50 hộ gia đình và thu hút được du khách dựa trên các tiêu chí vui vẻ, thân thiện, nhiều cây xanh trong khuôn viên. Du khách homestay được cùng ở và cùng ăn với gia đình chủ nhà. Người chủ đóng vai trò như một hướng dẫn viên, nói chuyện du khách với nhiều thông tin thú vị về phong tục, tập quán ở làng quê Cẩm Thanh. Khách du lịch đến đây quanh năm nhưng nhiều nhất là khoảng thời gian từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau. Thu nhập hàng tháng của các homestay từ 9 đến 12 triệu. Mỗi homestay Cẩm Thanh có 3 đến 5 phòng. Khách lưu trú tại các homestay thường kéo dài từ vài ngày đến một tuần. 100% du khách nghỉ tại các homestay Cẩm Thanh là người nước ngoài.

Hinh 4 - Nypa Palm

Hình 4: Phên, tấm lợp mái nhà – một trong những sản phẩm của nghề tre, dừa của Cẩm Thanh

Hiện tại, khoảng 20% các hộ gia đình tại xã Cẩm Thanh sử dụng cây dừa nước phục vụ cho hoạt động sinh kế và tăng thu nhập, với sản phẩm chính là phên, tấm lợp mái nhà được làm từ lá dừa nước, để xây dựng nhà hàng, quán cafe, khách sạn, khu nghỉ mát. Thu nhập của các hộ làm nghề tranh tre, dừa nước cao nhất là 10 – 15 triệu/tháng với 23%, từ 3 – 4 triệu/tháng khoảng 46%, và 6 – 7 triệu/tháng chiếm 31%. So với những năm trước đây, thu nhập của người dân tăng lên nhiều.

Hinh 5 - Nypa Palm

Hình 5: Khai thác lá dừa nước tại Cẩm Thanh

4. Tính bền vững của sáng kiến

Cơ chế tài chính bền vững cho quản lý và điều phối hoạt động bảo tồn và phát triển rừng dừa nước Cẩm Thanh được tiếp cận không chỉ là sự đóng góp bằng tiền mà cần phải đa dạng nguồn lực để tạo sự tham gia dễ dàng cho cộng đồng.

Hinh 6 - Nypa Palm

Hình 6: Quá trình bảo tồn và phát triển rừng dừa nước Cẩm Thanh, Hội An

Qua đó, nhiều đề tài nghiên cứu được xây dựng và phát triển; Đồng thời, du lịch sinh thái vùng dừa nước Cẩm Thanh được phát triển góp phần cải thiện sinh kế cộng đồng, kinh tế xã hội địa phương và quan tâm bảo tồn đa dạng sinh học của vùng. Các dự án tiếp theo về hỗ trợ phát triển du lịch từ MFF; Vốn vay được duy trì và luân phiên cho những hộ gia đình cần vốn; Diện tích trồng dừa theo hỗ trợ của chương trình thích ứng biến đổi khí hậu; Quản lý hệ sinh thái rừng dừa, kế hoạch quản lý được xây dựng (2017); Xác định mô hình quản lý tổng hợp mở đầu bằng đối thoại giữa 4 nhà quản lý, khoa học, doanh nghiệp và người dân địa phương, lần lượt là những kết nối góp phần gia tăng tính bền vững của dự án ý tưởng ban đầu.

5. Bài học kinh nghiệm và ý tưởng đề xuất

Cần được tiếp cận trên nguồn lực cộng đồng có, không nên từ cái cộng đồng cần và kết quả cần được tổng hợp trong một khung phân tích nhằm thuận lợi tiếp cận tổng thể, dễ dàng thừa kế và định hướng hoạt động kế tục trong tương lai, ví dụ như sự kết nối Cẩm Thanh từ bến cảng Cửa Đại nhằm mục đích cung cấp thông tin về Cẩm Thanh cho du khách đến Hội An và du khách có thể đi thăm Cẩm Thanh bằng thuyền xuất phát từ bến cảng Cửa Đại.

Hinh 7 - Nypa Palm

Hình 7: Đối thoại giữa các bên liên quan hướng tới sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Phối hợp hoạt động với các bên liên quan (Hội Phụ nữ, Nông dân, Đoàn Thanh niên, Cựu Chiến binh, Phòng Kinh tế, Phòng Tài nguyên và Môi trường, Thương mại và Du lịch…Liên kết với các dự án, chương trình nghiên cứu, thực địa tại vùng dừa nước.

Hinh 8 - Nypa Palm

Hình 8: Cam kết chia sẻ trách nhiệm và lợi ích từ các bên liên quan

Nguồn vốn đối ứng không chỉ bằng tiền mà còn là sự chia sẻ hoạt động, kết quả nghiên cứu, nguồn lực khác từ các bên liên quan cho hoạt động, vận hành dự án được tiếp cận. Cung cấp chuyên gia từ dự án cho các hoạt động của các bên liên quan về rừng dừa nước, để có kết quả chung cũng là một cách huy động vốn… Lồng ghép kết quả dự án vào hoạt động của địa phương (du lịch rừng dừa), ví dụ như so sánh doanh thu giữa tổ cộng đồng bơi thúng du lịch và công ty Eco-tour thì có sự chênh lệch rất lớn nghiên về phía công ty, mặc dù tổ cộng đồng và công ty cùng hoạt động trong một phạm vi như nhau. Điều này bộc lộ rõ sự chênh lệch năng lực làm du lịch giữa công ty Eco-tour và người dân trong tổ cộng đồng bơi thúng. Tuy nhiên về mặt bảo vệ và phát triển nguồn lợi trong rừng dừa nước thì vai trò và trách nhiệm của người dân trong tổ cộng đồng là rất lớn. Vì vậy một cơ chế hỗ trợ hoặc chia sẻ lợi ích từ hoạt động khai thác các dịch vụ sinh thái trong rừng dừa này cần phải được thảo luận giữa các bên liên quan một cách chi tiết và thống nhất.

Hinh 9 - Nypa Palm

Hình 9: Dừa nược được trồng phục hồi từ nhiều nguồn lực khác nhau cho Cẩm Thanh

Đầu vào cho dự án du lịch rừng dừa gắn kết giữa doanh nghiệp với cộng đồng địa phương. Kết nối với chương trình trồng rừng ứng phó biến đổi khí hậu ví dụ như tại Trung tâm truyền thông là điểm giới thiệu cho du khách về rừng dừa nước Cẩm Thanh, về cây dừa nước, cây ngập mặn, các động và thực vật đi kèm. Đồng thời là nơi giới thiệu về các ngành nghề khai thác trong rừng dừa nước. Giới thiệu các sản phẩm thủy sản khai thác được trong rừng dừa nước cũng phải được đề cập. Giới thiệu các sản phẩm được chế biến sản xuất từ cây dừa nước cần được nhấn mạnh. Và giới thiệu các vai trò khác của rừng dừa nước như lọc nước, bãi giống, bãi đẻ của các loài thủy sinh, chắn gió, chắn sóng, đặc biệt trong bối cảnh của biến đổi khí hậu và nước biển dâng cần phải được bao gồm.

Khó khăn gặp phải trong duy trì và phát triển kết quả lớn nhất là sự bùng nổ các nhu cầu đầu tư của doanh nghiệp về dịch vụ du lịch, phát triển hạ tầng, quy hoạch. Giải pháp khắc phục là đề xuất đối thoại giữa các bên liên quan, cụ thể là 4 nhà quản lý, doanh nghiệp, khoa học và người dân để hài hòa phát triển và bảo tồn hay nói cách khác là kinh tế bảo tồn. Các quy chế như quản lý hoạt động du lịch thuyền thúng; Quy chế quản lý khai thác đánh bắt trong rừng dừa; Đối thoại 4 nhà về bảo tồn và phát triển rừng dừa nước lần lượt được đề cập. Một ví dụ là sự phân chia các lợi ích mang lại từ hoạt động du lịch cần phải được chia sẻ một cách công bằng trong toàn cộng đồng; người khai thác các dịch vụ sinh thái của rừng dừa nước để phục vụ du lịch cần phải có trách nhiệm đối với thiên nhiên của vùng này. Không phải chỉ riêng hoạt động bơi thuyền thúng, homestay, tour tham quan làng quê, tour nấu ăn mới là du lịch sinh thái, các hoạt động liên quan như khai thác thủy sản trong rừng ngập mặn, ven sông, nuôi trồng thủy sản, làng nghề tre dừa và kể cả nghề nông trên những cánh đồng tại địa phương cũng đã và đang là cơ sở cho phát triển loại hình du lịch này. Vì vậy các dịch vụ sinh thái cần phải được chi trả để bù đắp vào sự mất mát, tổn thất trong quá trình sử dụng và tái đầu tư cho thiên nhiên nhằm đảm bảo sự cung cấp lâu bền cho con người. Sự chi trả này được tính toán và phân chia một cách công bằng giữa mức độ khai thác và đóng góp của người dân. Tuy nhiên các chi trả cần phải được tập hợp lại thành một Quỹ chung tạm gọi là Quỹ phục hồi thiên nhiên. Quỹ này sẽ được được đầu tư ngược trở lại cho thiên nhiên thông qua các hoạt động nhằm quản lý, bảo vệ, duy trì và phát triển rừng dừa nước nói riêng và tài nguyên môi trường nói chung tại Cẩm Thanh.

Xây dựng kế hoạch quản lý hệ sinh thái rừng dừa nước; Tiếp cận phát triển du lịch sinh thái; Xây dựng làng rau hữu cơ; Hoạt động du lịch nông thôn, sông nước; Dịch vụ du lịch homestay, xe đạp, nấu ăn, làm ruộng…Làng tranh tre dừa; Trung tâm du khách; Dự án đã tập trung vào tham quan học tập, tập huấn…để tăng cường năng lực cho các bên liên quan tham gia dự án. Đối với các dự án mới cần tăng cường phần tổ chức này. Đối với Hội An phần lớn là kế thừa nhiều dự án trước đây.

Dẫu biết rằng một nguyên tắc của DLST là bảo tồn, là lợi ích của người dân địa phương phải đặt lên hàng đầu, tuy nhiên tại vùng Cẩm Thanh này hoạt động DLST do người địa phương thực hiện và vai trò tiên phong của nó là rất lớn và là cơ hội cho sự hình thành và phát triển của các hoạt động DLST của người dân tại địa phương. Vì vậy, xây dựng một cơ chế hợp tác hài hòa giữa các nhóm lợi ích mang lại từ hoạt động du lịch bao gồm người dân địa phương, người ngoài địa phương và bảo tồn là rất quan trọng và cấp thiết.

6. Kết luận

Hoạt động bảo tồn rừng dừa nước (Nypa fruticans Wurmb) Cẩm Thanh phục vụ đắc lực cho sinh kế cộng đồng và phát triển kinh tế xã hội của địa phương mà cụ thể là các lợi ích được tích lũy bao gồm sinh kế dựa vào cảnh quan rừng dừa, tài nguyên sinh vật chung sống trong rừng dừa và kể cả khai thác phần lá dừa. Chia sẻ lợi ích thông qua sinh kế giữa các làng nghề trong khu vực rừng dừa nước (tranh tre dừa, đánh bắt, nông nghiệp…); Gắn kết với các chương trình dự án nghiên cứu phát triển kinh tế, bảo tồn với sinh kế cộng đồng…Mở rộng hoạt động bảo tồn hỗ trợ cho sinh kế và phát triển kinh tế xã hội từ vùng cửa sông lên thượng nguồn; Tăng cường phục hồi rừng ngập mặn bảo vệ vùng bờ, thích ứng biến đổi khí hậu, nước biển dâng.

Một cơ chế đối tác hỗ trợ cho sự phát triển DLST Cẩm Thanh bằng cách gắn kết 4 nhà doanh nghiệp, nông/ngư dân, quản lý và khoa học cần được đề cập. Trong đó doanh nghiệp có thể đóng góp bằng tiền thông qua việc cung cấp các tour du lịch mang du khách đến với Cẩm Thanh và dành các hoạt động cung cấp dịch vụ phục vụ du khách tại Cẩm Thanh cho người dân như chia sẻ hoạt động bơi thúng, giới thiệu các homesay cho du khách,….Trong khi đó, nhà khoa học có thể cung cấp các hỗ trợ kỹ thuật bảo tồn, phát triển rừng dừa nước cho cộng đồng, đưa học sinh, sinh viên về thực tập, nghiên cứu. Nhà quản lý tạo cơ hội cho doanh nghiệp đầu tư tại Cẩm Thanh, xây dựng quy định, cơ sở pháp lý nhằm hỗ trợ và tăng cường sự giám sát và xử lý vi phạm trong khu vực rừng dừa nước. Cuối cùng là người nông/ngư dân là lực lượng chính tham gia các hoạt động bảo vệ, bảo tồn trong khu vực Cẩm Thanh.

Chu Mạnh Trinh - BQL Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm

..
 
Keonhacai