Nguy cơ tuyệt chủng cây Cam đường tại Cù Lao Chàm

PDF.InEmail

Trong kết quả nghiên cứu Điều tra thành phần loài và xây dựng danh lục thực vật bậc cao trên cạn tại đảo Hòn Lao thuộc Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm - Hội An, tỉnh Quảng Nam, năm 2017 của Ban quản lý Khu Bảo tồn biển Cù lao Chàm phối hợp với Trung tâm bảo tồn đa dạng sinh học nước Việt Xanh thực hiện, có ghi nhận loài cây Cam đường, người dân Cù Lao Chàm gọi là cây Cầm Đàng được phát hiện tại bờ cát của khu vực Bãi Bấc - Hòn Lao có tọa độ N: 15.963153/E: 108.489302. Là loài thân bụi trường ngắn, mang nhiều gai trên thân, mép lá có răng thấp, chứa nhiều túi tinh dầu thơm, mùa hoa và quả ra quanh năm, trái tròn 3 - 4 cm, chín có màu vàng cam, 3-4 hạt, có vị ngọt và nhựa thơm, dính. Số lượng cá thể của loài trên đảo Hòn Lao hiện tại rất ít gặp, hầu như chỉ tập trung trên nổng cát của khu vực Bãi Bấc và một số cá thể tại Bãi Ông.

Cây Cam Đường, Đa tử biển, Cầm đàng (Limnocitrus littoralis (Miq.) Swingle), họ Cam quýt: Rutaceae, phân bố ở một số nước khu vực Đông Nam Á, cam đường mọc rất nhiều ở các vùng Java, Bali (Indonexia), ở Việt Nam phân bố ở Nam bộ, miền Trung: Nha Trang, Ninh Thuận, Bình Thuận và vùng ven, đèo Hải vân, ở vùng cát ven biển Đà Nẵng.

A-caycamduong19072018-01

Hình 1: Hình thái cây Cam đường; Đa tử biển tại Cù Lao Chàm

Cam đường là loài dược liệu được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền dân tộc Chăm. Cam đường có tác dụng chữa ho, long đờm, hạ sốt, chống viêm, chữa đau thần kinh tọa và ngăn ngừa sự lão hóa của tế bào da, rễ và lá dùng để nấu nước tắm trừ bệnh ghẻ, lá đốt để xông muỗi và côn trùng. Dịch tiết Limnocitrus littiralis (Miq) có mặt trong một số công thức mỹ phẩm như: kem làm mờ vết nhăn, kem chống nắng, kem lót, phấn trang điểm, sữa dưỡng thể.

Theo kết quả nghiên cứu của đề tài: Nghiên cứu đặc điểm thực vật và thành phần hóa học cây Đa tử biển ở Ninh Thuận của Nguyễn Thị Thương, trường đại học Dược Hà Nội (2012) thì cây Cam đường, Đa tử biển có tính năng vượt trội như sau:

Hàm lượng tinh dầu trong vỏ quả Đa tử biển (2,24%) cao hơn gấp 5 lần so với hàm lượng tinh dầu trong vỏ quả một số loài họ Cam (Rutaceae) như Chanh (0,5%), Cam (0,5%), Bưởi (0,15%), Mắc mật (0,55%). Hàm lượng tinh dầu trong lá Đa tử biển (1,44%) cũng cao hơn so với lá các loại dược liệu khác cùng họ như Chanh (0,09-0,11%, Mắc mật (0,535). Điều đó, Đa tử biển hứa hẹn là một nguồn nguyên liệu tinh dầu tiềm năng, triển vọng trong tương lai, tranh cấp được với các loài thuộc chi Cam Chanh mà tinh dầu vỏ quả được sử dung rất nhiều trong công nghiệp thực phẩm, nước uống và công nghiệp hóa mỹ phẩm.

Kết quả cũng cho thấy sự có mặt của chất Scopoletin trong thân cây Đa tử biển với những tác dụng được biết đến của nó (giảm đau, chống oxy hoá, tăng cường sức khỏe, kháng khuẩn ….,) nó góp phần giải thích chứng minh tác dụng vị thuốc và kinh nghiệm dân gian.

Do việc khai thác sử dụng không hợp lý nên loài Cam Đường đã được tổ chức Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên (viết tắt IUCN) đưa vào sách đỏ thực vật có nguy cơ bị đe dọa, mức nguy cấp (EN).

A-caycamduong19072018-02

Hình 2: Tình trạng bảo tồn loài Cam đường; đa tử biển

Cây Cam đường là loài cây ưa sáng, mọc trên các đồi cát ven biển, rễ cây ăn sâu vào lòng đất, cây trường thấp, đặc điểm này có chức năng phòng hộ rất tốt, đặc biệt trên vùng đất cát ven biển.

Hiện nay, người dân trên đảo Lý Sơn - Quảng Ngãi khai thác các vùng Cam đường mọc dại để làm điểm đến tham quan, ngắm cảnh và trái cây Cam đường trở thành sản phẩm du lịch.

Với công dụng tốt và đa tính năng như vừa là cây dược liệu, cây phòng hộ và là sản phẩm có thể khai thác du lịch nhưng đối với cây Cam đường Cù Lao Chàm hiện nay lại đang bị de dọa nghiêm trọng của sự phát triển, xây dựng công trình phục vụ du lịch.

A-caycamduong19072018-03

Hình 3: Cây Cam đường còn xót lại trên nổng cát tại Bãi Bấc

Theo ghi nhận của bà con địa phương, loài Cam đường này mọc thành rừng trên đồi cát khu vực tại Bãi Bấc, nhưng do bị chặt phá để phục vụ công trình du lịch nên chỉ còn một bụi cây di nhất xót lại tại khu vực. Bụi cây này đang có nguy cơ bị chặt phá rất cao vì khu vực này được cho là đang nằm trong vùng dự án Khu du lịch Bãi Bấc.

A-caycamduong19072018-04

Hình 4: Rễ cây Cam đường còn xót lại và đâm chồi trở lại

A-caycamduong19072018-05

Hình 5: Rễ cây Cam đường còn xót lại trên cát

A-caycamduong19072018-06

A-caycamduong19072018-07

Hình 6, 7: Khu vực này trước đây là một rừng Cam đường

Đứng trước nguy cơ và thách thức, sự vô tình có thể đưa loài cây Cam đường này vào danh sách tuyệt chủng trên đảo Cù Lao Chàm. Các cơ quan chức năng, UBND xã Tân Hiệp cần có giải pháp bảo vệ, tuyên truyền về loài cây này trước sức ép của sự phát triển và cần có biện pháp khoanh vùng bảo tồn, nhân rộng trồng loài cây này trên các bãi cát ven biển như tại Bãi Bấc, Bãi Ông, Bãi Xếp nhằm bảo tồn được nguồn gen dược liệu quý và tăng khả năng cố định cát, phòng hộ cho các bãi biển, đồng thời cũng định hướng góp phần tạo ra sản phẩm du lịch trong tương lai tại Cù Lao Chàm.

Công Sanh - Khu BTB Cù Lao Chàm

...