Điều tra nhận thức của cộng đồng về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua đá (Gecarcoidea lalandii) Tại Cù Lao Chàm, Tp. Hội An

PDF.InEmail

TÓM TẮT

Cua Đá (Gecarcoidea lalandii) tại Cù Lao Chàm là loài động vật biển quan trọng, đóng góp đáng kể vào sinh kế của người dân địa phương. Tuy nhiên, do sức ép của nhu cầu tiêu thụ từ du lịch, cua Đá đang dần bị khai thác kiệt quệ. Để khắc phục tình trạng này, chính quyền địa phương Cù Lao Chàm đã triển khai hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá dựa vào cộng đồng. Đánh giá mức độ nhận thức cộng đồng đã trở thành nhu cầu cấp thiết giúp cộng đồng tham gia vào công tác bảo tồn tại địa phương. Bài báo phản ánh mức độ nhận thức của cộng đồng người dân về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá (Gecarcoidea lalandii) tại Cù Lao Chàm. Đồng thời, các biện pháp nâng cao nhận thức cộng đồng trong công tác bảo tồn cũng được thảo luận và đề xuất.

ABSTRACT

Cham Islands Land crab (Gecarcoidea lalandii) is a flagship species, which has been contributed significantly into livelihood improvement for local people. However, Cham Islands land crab population and individual size provided are facing seriously in smaller within tourism demands. In order to deal with this situation, the Cham Islands commune has organized and operated activities on community based land crab conservation and sustainable use. Analyzation and assessment of community awareness on these land crab initials are needed in supporting participatory conservation. The article reflects Cham Islands community knowledge on the land crab (Gecarcoidea lalandii) on the Cham Islands. Moreover, solutions on public awareness raising on these conservation activities have been discussed.

1. Đặt vấn đề

Cua Đá (Gecarcoidea lalandii) ở Cù Lao Chàm - Quảng Nam thuộc họ cua (Gecarcinidae), bộ giáp xác Mười chân (Decapoda) sống ở trên cạn. Ở Việt Nam, cua Đá là loài động vật biển quan trọng hiện diện tại Cù Lao Chàm và một số đảo ven bờ, đóng góp đáng kể vào sinh kế của người dân địa phương. Tuy nhiên, do sức ép của nhu cầu tiêu thụ từ du lịch, số lượng và kích thước cá thể cua Đá khai thác đã và đang suy giảm, thậm chí có thể đến 80% so với trước đây [2]. Để khắc phục tình trạng nguy cấp trên, năm 2009, UBND thành phố Hội An đã ban hành Chỉ thị 04 về tạm dừng khai thác, vận chuyển, buôn bán cua Đá nhằm phục hồi đối tượng này tại xã Tân Hiệp [5]. Năm 2010, cùng với sự hỗ trợ và phối hợp của Quỹ Môi trường toàn cầu (GEF) và TP. Hội An, chính quyền địa phương Cù Lao Chàm đã triển khai hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá dựa vào cộng đồng [3]. Tuy nhiên, do nhu cầu tiêu thụ ngày càng tăng, một số hành vi khai thác và buôn bán trái phép cua Đá đã và đang diễn ra, đặc biệt vào mùa du lịch từ tháng 3 đến tháng 9 hằng năm [3], [5]. Hành động trái phép trên không chỉ gây ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển của hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá mà còn thách thức vai trò cũng như sự tham gia của cộng đồng trong công tác bảo tồn. Trước tình trạng đó, đánh giá mức độ nhận thức cộng đồng trong hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá (Gecarcoidea lalandii) trở thành nhu cầu cấp thiết, giúp cộng đồng thực hiện các hành vi tích cực và đề xuất biện pháp thực hiện bảo tồn phù hợp.

2. Phương pháp nghiên cứu

2.1. Phương pháp thu thập thông tin dữ liệu thứ cấp

Thu thập có chọn lọc, tổng hợp các tài liệu có liên quan đến đề tài nghiên cứu của các nhà khoa học trong và ngoài nước.

2.2. Phương pháp xác định số lượng người phỏng vấn

Nghiên cứu xác định số lượng người phỏng vấn dựa trên công thức của Nancy J. Helen F. Clair E, 2004 [7]: n = nhanthuccuada29062015-05 . Dựa vào công thức này, nghiên cứu xác định mẫu phiếu điều tra là 190 phiếu.

2.3. Phương pháp phỏng vấn

Đối tượng phỏng vấn là người dân thuộc 4 thôn: thôn Cấm, thôn Bãi Làng, thôn Bãi Hương, thôn Bãi Ông (190 người). Thời gian phỏng vấn được tiến hành từ 26/01/2015 đến 27/3/2015. Nội dung phỏng vấn về nhận thức của người dân đến hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm, tham khảo ý kiến của cộng đồng về các biện pháp đã đề xuất. Cách thức phỏng vấn bao gồm phỏng vấn sâu và phỏng vấn bán cấu trúc.

2.4. Phương pháp quan sát hành vi cộng đồng

Trong thời gian từ tháng 7/2014 đến tháng 4/2015, nghiên cứu đã tiến hành 5 đợt khảo sát thực địa bao gồm phỏng vấn và quan sát hành vi. Tiêu chí đặt ra trong quá trình quan sát là mức độ chấp hành và tham gia các quy định, quy chế phục vụ cho công tác bảo vệ và khai thác bền vững cua đá.

2.5. Phương pháp xử lý, phân tích số liệu

Tất cả dữ liệu nghiên cứu thu thập được đều xử lý bằng phần mềm SPSS 22.0, xác định tần suất của các tiêu chí đánh giá qua lệnh Descriptive statistics - Frequencies; xác định sự phụ thuộc của các mức độ nhận thức theo yếu tố nghề nghiệp và độ tuổi qua lệnh kiểm định Chi-Square (Chi bình phương) với độ tin cậy là α = 0,05.

3. Kết quả nghiên cứu

3.1. Hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá (Gecarcoidea lalandii) tại Cù Lao Chàm

Dựa trên kiến thức khoa học, tri thức địa phương và sự tham gia của cộng đồng, hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá (Gecarcoidea lalandii) tại Cù Lao Chàm đã dần được hình thành và cụ thể hóa bằng việc ban hành các quy chế, quy định sau:

Quy định khai thác cua đá: chỉ khai thác cua Đá có kích thước chiều ngang mai cua từ 7cm trở lên, không khai thác cua mang trứng, khai thác đúng mùa vụ (từ ngày 01 tháng 03 đến ngày 31 tháng 7 hằng năm). Quy chế hoạt động của

Tổ cộng đồng khai thác cua Đá: thành lập Tổ cộng đồng bảo vệ và khai thác cua Đá, chỉ có Tổ này mới được phép khai thác cua Đá và số tiền thu được từ bán cua đá hợp pháp sẽ được trích 10% vào công tác quản lý và bảo tồn cua đá.

Quy định về nhãn sinh thái: cua đá đạt chuẩn theo quy định khai thác sẽ được dán nhãn sinh thái, trở thành cua hợp pháp và được buôn bán ra thị trường. Cua Đá không dán nhãn sinh thái buôn bán ra thị trường là bất hợp pháp. Các đối tượng khai thác và buôn bán lén lút cua Đá không dán nhãn sinh thái sẽ bị xử lý vi phạm theo quy chế của địa phương.

nhanthuccuada29062015-01

Hình 3.1. Cua Đá dán nhãn sinh thái tại Cù Lao Chàm (Nguồn: [4])

Bên cạnh đó, điểm nổi bật của hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm là hoạt động dán nhãn sinh thái dành cho cua Đá. Nhãn sinh thái có 2 công năng lớn: vừa là công cụ để quản lý về số lượng, kích cỡ cua được khai thác bởi cộng đồng và vừa là phương tiện truyền thông để bảo tồn và phát triển bền vững đối tượng quý này tại địa phương [1]. Với những công năng trên, tiêu chí và ý nghĩa của hoạt động dán nhãn sinh thái được xem như là một chỉ số đánh giá nhận thức của cộng đồng về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm.

Mối liên hệ giữa các mức độ phát triển nhận thức và hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá (Gecarcoidea lalandii) tại Cù Lao Chàm

Hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm chỉ thật sự bền vững khi nó gắn liền với sự phát triển của nhận thức cộng đồng qua 5 mức độ: biết, hiểu, chấp nhận, thực hiện và duy trì.

Cộng đồng không chỉ cần biết các thông tin về các quy định, quy chế đã ban hành mà còn phải hiểu rõ bản chất, ý nghĩa của nó mang lại. Từ đó, thu hút sự quan tâm của cộng đồng, thuyết phục cộng đồng chấp nhận, thực hiện các hành vi tích cực bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá. Đặc biệt là duy trì các hành vi đó thành thói quen, tập quán, thành phương thức sống bền vững dựa trên sự cân bằng giữa hoạt động bảo tồn cua Đá và sinh kế người dân.

nhanthuccuada29062015-02

Hình 3.2. Mối liên hệ giữa các mức độ phát triển của nhận thức và hoạt động bảo vệ, khai thác bền vững cua Đá

3.2. Đánh giá mức độ nhận thức của cộng đồng về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm

Nhận thức của người dân đóng một vai trò quan trọng trong việc xây dựng và phát triển các hoạt động bảo vệ, khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm. Dựa trên mô hình đồng quản lý tại Cù Lao Chàm [6], kết quả đánh giá nhận thức cộng đồng đối với các hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá được thể hiện qua sơ đồ 3.3.

nhanthuccuada29062015-03

Hình 3.3. Mức độ chuyển biến nhận thức của cộng đồng về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm

Kết quả tổng hợp trên cho thấy có 46,7% cộng đồng biết về các hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm nhưng chỉ có15,8% cộng đồng hiểu ý nghĩa của các hoạt động; 22,1% cộng đồng thực sự chấp nhận các quy định ban hành và 11,6% cộng đồng thực hiện các hành vi tích cực trong công tác bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá. Mức độ duy trì của cộng đồng chưa được xác định – đó cũng là hạn chế của nghiên cứu này.

Trong 5 mức độ phát triển của nhận thức, nghiên cứu muốn hướng tới nhất là mức độ duy trì. Năm mức độ biết, hiểu, chấp nhận, thực hiện và duy trì thể hiện năm cấp độ tham gia của cộng đồng là thụ động, quan tâm, tuân thủ, chủ động và tự quản. Nếu chỉ dừng ở mức độ biết, cộng đồng chỉ tham gia một cách thụ động. Nếu ở mức độ hiểu, cộng đồng đã bắt đầu quan tâm tới hoạt động và qua đó, cộng đồng sẽ càng hiểu ý nghĩa của hoạt động hơn. Ở mức độ chấp nhận, cộng đồng sẽ chấp thuận, tuân thủ theo các quy định, quy chế đã được ban hành. Mức độ thực hiện, cộng đồng đã chủ động hơn trong hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại địa phương, ngăn chặn các hành vi tiêu cực như khai thác và buôn bán trái phép, thúc đẩy các hành vi tích cực. Mức độ duy trì là mức độ cao nhất, thể hiện mức độ tự quản của cộng đồng. Ở mức độ tự quản, cộng đồng sẽ có khả năng điều hòa lợi ích sinh kế của mình vào hoạt động bảo tồn tài nguyên tại địa phương.

Tuy nhiên, nhận thức của cộng đồng trong hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá hiện nay chỉ dừng chủ yếu ở mức độ biết. Nghiên cứu này và các nghiên cứu sắp đến cần đề xuất các giải pháp để cộng đồng phát triển mức độ nhận thức của mình từ biết, hiểu, chấp nhận sang thực hiện và duy trì.

3.3. Đề xuất biện pháp nâng cao nhận thức cộng đồng về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá (Gecarcoidea lalandii) tại Cù Lao Chàm

Qua quá trình phân tích, nghiên cứu đề xuất 5 biện pháp nâng cao nhận thức cộng đồng về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm:

a. Tăng cường hoạt động tuần tra, giám sát nghiêm ngặt dán nhãn sinh thái, ngăn chặn khai thác và buôn bán cua Đá không đúng quy định.

b. Tổ chức hội thảo, tập huấn, họp dân cung cấp thông tin, kiến thức khoa học, định hướng các hành động tích cực bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm

c. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng qua kênh truyền thông đại chúng.

d. Cung cấp thông tin khoa học, kiến thức cơ bản qua poster, sổ tay, tờ rơi, tờ gấp.

e. Xây dựng sa bàn tham quan cua Đá thu hút sự tham gia của cộng đồng, khách du lịch, sinh viên, các nhà khoa học.

f. Tổ chức các chương trình ngoại khóa cho học sinh tuyên truyền các kiến thức bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại địa phương.

Tham vấn ý kiến của cộng đồng các đề xuất được người dân quan tâm theo phân tích tại hình 3.4.

nhanthuccuada29062015-04

Hình 3.4: Nhu cầu của cộng đồng đối với các biện pháp đã đề xuất

Dựa vào sơ đồ khảo sát nhu cầu cộng đồng cho thấy hoạt động tuyên truyền qua poster, sổ tay ít được cộng đồng chấp thuận nhưng qua các kết quả phân tích, nghiên cứu nhận thấy rằng đây là hoạt động tuyên truyền hiệu quả đối với du khách – đối tượng chính sử dụng cua Đá. Đa số du khách đến Cù Lao Chàm thường du lịch ngắn ngày, di chuyển nhiều nên poster, sổ tay sẽ phù hợp trong việc lưu trữ, truyền tải thông tin. Vì vậy, nghiên cứu đề xuất hoạt động tuyên truyền qua poster, sổ tay là một trong những biện pháp cần được quan tâm.

Nghiên cứu sắp xếp các biện pháp đã đề xuất theo các mức độ ưu tiên: đứng đầu là biện pháp tăng cường đội tuần tra, giám sát; tiếp theo là tổ chức các chương trình ngoại khóa cho học sinh; truyền thông qua các ấn phẩm như poster, sổ tay; tổ chức các cuộc hội thảo, tập huấn, họp dân; xây dựng sa bàn tham quan cua Đá và truyền thông qua các phương tiện thông tin đại chúng.

4. Kết luận và kiến nghị

Kết luận

i. Nhận thức của cộng đồng về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm được đánh giá qua 5 mức độ: biết, hiểu, chấp nhận, thực hiện và duy trì. Nhận thức của cộng đồng trong hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá hiện nay chỉ dừng chủ yếu ở mức độ biết. Kết quả nghiên cứu cho thấy có 46,7% cộng đồng nắm bắt rõ thông tin (biết đúng) về các hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm; 15,8% cộng đồng hiểu ý nghĩa của các hoạt động; 22,1% cộng đồng thực sự chấp nhận các quy định ban hành và 11,6% cộng đồng thực hiện các hành vi tích cực trong hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá. Riêng mức độ duy trì của cộng đồng trong hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm chưa được xác định.

ii. Mức độ phát triển nhận thức của cộng đồng về hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá có phụ thuộc vào yếu tố nghề nghiệp và độ tuổi. Các kết quả phân tích cho thấy các đối tượng có nhận thức đúng sẽ tạo nên hành vi tích cực hơn so với các đối tượng khác.

iii. Mức độ ưu tiên của các biện pháp nhằm nâng cao nhận thức của cộng đồng đối với hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá được sắp xếp theo thứ tự giảm dần: đứng đầu là biện pháp tăng cường đội tuần tra, giám sát; tiếp theo là tổ chức các chương trình ngoại khóa cho học sinh; truyền thông qua các ấn phẩm như poster, sổ tay; tổ chức các cuộc hội thảo, tập huấn, họp dân; xây dựng sa bàn tham quan cua Đá và truyền thông qua các phương tiện thông tin đại chúng.

Kiến nghị

Để góp phần phát triển các hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá (Gecarcoidea lalandii) tại Cù Lao Chàm, nghiên cứu đề xuất một số kiến nghị sau:

i. Cần triển khai các nghiên cứu sâu và liên tục về nhận thức cộng đồng trong hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm; từ đó, đưa ra các biện pháp phù hợp nâng cao hiệu quả hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá.

ii. Hoạt động truyền thông nâng cao nhận thức cộng đồng không chỉ tập trung vào Tổ cộng đồng khai thác cua Đá mà còn phải cho nhiều đối tượng khác, đặc biệt là du khách. Vì du khách là đối tượng chính sử dụng cua Đá và có tác động rất lớn đến các hoạt động khai thác trái phép và phát triển bền vững sinh kế của người dân.

iii. Hoạt động tuần tra, giám sát cần phải tiến hành chặt chẽ hơn. Có thể trả phí cho thành viên thực hiện nhiệm vụ này nhằm nâng cao trách nhiệm bảo tồn cua Đá.

iv. Đa dạng hóa các hình thức truyền thông như tổ chức các chương trình ngoại khóa, cuộc thi tìm hiểu, tuyên truyền qua poster, brochure, loa đài, hội họp nhằm thu hút sự quan tâm và tham gia của cộng đồng.

v. Cơ chế chia sẻ lợi ích giữa 4 nhà (nhà quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân) trong hoạt động bảo vệ và khai thác bền vững cua Đá tại Cù Lao Chàm cần được tăng cường đối thoại để thu hút sự tham gia từ cộng đồng, đặc biệt là doanh nghiệp.

Tài liệu tham khảo:

[1] BCH xã Tân Hiệp, Hội Nông dân TP. Hội An (2015), Báo cáo Mô hình cộng đồng tham gia phục hồi tự nhiên và khai thác bền vững cua Đá Cù Lao Chàm, Hội Nông dân xã Tân Hiệp, thành phố Hội An, tỉnh Quảng Nam.

[2] Chu Mạnh Trinh, và NNC (2010), Báo cáo PRA lợi ích cộng đồng trong hoạt động du lịch tại Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm – Hội An, Ban quản lý Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam.

[3] Chu Mạnh Trinh (2012), Duy trì và phát triển hoạt động bảo vệ và khai thác hợp lý cua Đá Cù Lao Chàm (Gecarcoidea lalandii), Ban quản lý Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam.

[4] Chu Mạnh Trinh, Nguyễn Thanh Huy (2014), Bảo vệ và khai thác hợp lý cua Đá Cù Lao Chàm (Gecarcoidea lalandii), Ban quản lý Khu dự trữ sinh quyển Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam.

[5] Chu Mạnh Trinh, Lê Ngọc Thảo (2013), Cộng đồng bảo vệ và khai thác hợp lý cua Đá Cù Lao Chàm (Gecarcoidea lalandii) góp phần khẳng định thương hiệu biển Việt Nam, Ban Quản lý Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam.

[6] Chu Mạnh Trinh (2011), Xây dựng mô hình đồng quản lý tài nguyên môi trường tại Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm, tỉnh Quảng Nam, Luận án Tiến sĩ Môi trường, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, TP. Hồ Chí Minh.

[7] Nancy J. Butkovich, Helen F. Smith, Clair E. Hoffman (2004), “Database Reviews and Reports”, Issues in Science and Technology Librarianship, Pennsylvania.

Lê Thị Mai Hạnh, Khoa Sinh – Môi trường, Đại học Sư phạm Đà Nẵng

Chu Mạnh Trinh - Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm, Quảng Nam


Tin mới hơn:
Tin cũ hơn:

...