Kết nối vùng, kết nối lưu vực để một Hội An phát triển bền vững

In

Thứ sáu, 27 Tháng 11 2015 08:39 Số truy cập:10635

Theo dòng thời gian, Hội An đã từng và đang là nơi hội ngộ của du khách từ Tây sang Đông của cả hai miền Bắc và Nam bán cầu đến giao lưu, buôn bán, làm ăn, sinh sống, viếng thăm. Theo lớp không gian, Hội An cũng đã từng và đang là nơi gặp nhau của các nguồn tài nguyên sinh vật từ thượng nguồn đến hạ lưu, từ biển khơi đến lục địa và theo dọc vùng bờ đến trú đông, kết bạn, sinh sống, hoặc duy trì nòi giống. Con người và thiên nhiên đã từng và dường như đang “hội ngộ” tại Hội An – một vùng cửa sông và ven bờ trù phú của dòng sông Thu Bồn, làm nên sự đa dạng và độc đáo của một Di sản Văn hóa Thế giới, và một Khu Dự trữ Sinh quyển cho mai sau. Trong những năm qua, chúng ta đã và đang khai thác thế mạnh này và kết quả Hội An cũng đã và đang mạnh và giàu lên từng ngày, làm rạng rở một đô thị cổ xinh đẹp, quyến rũ và tiếng vang khắp thế giới. Tuy nhiên, để một Hội An phát triển bền vững, chúng ta cần phải bảo tồn và phát triển sự “hội ngộ” ấy, hội ngộ của con người và hội ngộ của thiên nhiên. Bài trình bày thảo luận về một trong những giải pháp nhằm góp phần hỗ trợ cho bảo tồn và phát triển sự “hội ngộ” để một Hội An phát triển bền vững.

1) Nhu cầu tiếp cận phát triển bền vững tại địa phương

a) Quá trình phát triển sử dụng tài nguyên và môi trường tại Cù Lao Chàm, Hội An, Quảng Nam

- Bài học kinh nghiệm về sử dụng tài nguyên và môi trường trước năm 1999 bao gồm khai thác san hô làm vôi, cement; chuyển diện tích rừng dừa nước sang ruộng muối, ao hồ nuôi tôm, cá, khai thác không hợp lý nguồn lợi thủy sản tại các sinh cảnh quan trọng như rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn, vùng cửa sông…

- Thành quả khai thác và sử dụng các lợi ích đa dạng của tài nguyên và môi trường thông qua các nỗ lực bước đầu của cộng đồng về xây dựng bảo tồn biển, và tiếp cận với danh hiệu khu dự trữ sinh quyển (1999-2009).

- Sự phát triển và những nỗ lực gia tăng về kinh tế, sinh kế cộng đồng và bảo vệ môi trường, tài nguyên, đồng thời những áp lực lớn dần có nguy cơ đe dọa sự bền vững tại địa phương trong giai đoạn 2010 – 2015 như xói lở bờ biển, chất thải, khai thác nguồn lợi, thiên tai.

b) Căn cứ tiếp cận phát triển bền vững

Chúng ta đã trao đổi rất nhiều về quan điểm phát triển và sử dụng bền vững tài nguyên, môi trường mà cụ thể là du lịch sinh thái đã và đang thực hiện tại Hội An và Cù Lao Chàm. Chúng ta cũng đã trao đổi về ứng xử của con người với thiên nhiên sao cho đạt được lợi ích cao nhất. Và cũng từ đó chúng ta đã và đang có các đề tài về phát triển bền vũng như về sự liên kết, cơ chế, chia sẻ lợi ích đảm bảo giữa ba cột trụ là Kinh tế, Môi trường và Xã hội (Hình 1). Hiện tại chúng ta đang tập trung khai thác các lợi ích của tài nguyên thiên nhiên mang lại mà cụ thể là rạn san hô, thảm cỏ biển, bãi biển, rừng dừa nước, vùng cửa sông thông qua các nguồn lợi như cá tôm, cảnh quan dưới nước, cảnh quan trên cạn, cùng với các yếu tố xã hội như đời sống và văn hóa cộng đồng ngư dân. Cũng chính vì vậy, chúng ta đã và đang cố gắng triển khai và tăng cường triển khai, khai thác các lợi ích này thông qua việc mở thêm các dịch vụ du lịch (ở đây là dịch vụ của con người chứ không phải là dịch vụ của thiên nhiên). Có nghĩa là chúng ta đang cố gắng tối đa, sáng tạo tối đa các hình thức để con người hưởng thụ tối đa các lợi ích mà thiên nhiên mang lại (Hình 2).

Trong thời gian qua, chúng ta chưa đề cập đến các dịch vụ của hệ sinh thái (thiên nhiên) mang lại cho chúng ta, như chất lượng nguồn nước, điều hòa khí hậu, vùng giống, nơi ở, chống xói lở, bãi đẻ, duy trì nguồn lợi, tạo cảnh quan. Chúng ta cũng chưa đề cập hoặc rất ít đề cập đến chức năng cung câp thông qua cấu trúc hệ sinh thái, như các rạn san hô, thảm cỏ biển, rừng ngập mặn, rừng thường xanh trên núi Cù Lao Chàm. Trong khi cấu trúc hệ sinh thái là nền tảng của sự hình thành các chức năng dịch vụ của hệ sinh thái và là tiền đề của các lợi ích mà hệ sinh thái (thiên nhiên) mang lại cho chúng ta (Hình 2).

Một khi cấu trúc hệ sinh thái bị phá vở thì chúng ta phải mất hàng chục hoặc trăm năm mới gầy dựng lại được, đôi khi mất vĩnh viễn như rừng ngập mặn bị san lấp, rạn san hô bị chết, bãi biển bị xói lở. Hiện nay cấu trúc hệ sinh thái và sức khỏe hệ sinh thái như rạn san hô, thàm cỏ biển, rừng ngập mặn, bãi biển, vùng cửa sông tại Hội An và Cù Lao Chàm đã và đang bị uy hiếp, tổn thương ngày một trầm trọng. Chúng ta có thể nhận thấy điều này môt cách dễ dàng qua quan sát, qua các kết quả nghiên cứu, đánh giá chất lượng môi trường và đa dạng sinh học.

Vì vậy không phải là quá muộn mà cũng không phải là quá sớm để thảo luận và có giải pháp hành động vì sự phát triển và sử dụng bền vững tài nguyên và môi trường tại Hội An và Cù Lao Chàm. Tuy nhiên cũng sẽ là quá trễ nếu chúng ta không hành động bây giờ vì các tác động bao giờ cũng mang tính tích lũy, thông qua các sự cố (shock) và ảnh hưởng diễn biến (stress).

 ketnoivung01

Hình 1: Sự bền vững được cân bằng giữa 3 cột trụ môi trường, kinh tế và xã hội

ketnoivung02

Hình 2: Mối quan hệ giữa dịch vụ sinh thái và giá trị cuộc sống

Hình 2 mô tả quan hệ giữa các hình thức dịch vụ của hệ sinh thái (thiên nhiên) và nhu cầu sống của con người thông qua các giá trị cuộc sống được cung cấp tối đa các lợi ích từ các hệ sinh thái khỏe mạnh. Một hệ sinh thái khỏe mạnh thông thường thể hiện rõ 4 chức năng cơ bản bao gồm chức năng hỗ trợ, cung cấp, điều hòa và duy trì các giá trị văn hóa. Trên cơ sở các chức năng này, các hệ sinh thái cung cấp các dịch vụ sinh thái và thông qua đó, con người được thừa hưởng các lợi ích từ thiên nhiên mang lại phục vụ cho đời sống của mình. Trong quá trình phát triển, con người xúc tiến các hoạt động kinh tế xã hội với không ít các hình thức khai thác, sử dụng các lợi ích thiên nhiên đó đáp ứng nhu cầu sống hằng ngày. Và cũng chính vì chỉ tập trung khai thác các lợi ích nên con người đã và đang ngày càng làm tổn thương cạn kiệt nguồn lực tài nguyên, mà đáng lý ra chúng ta được và sẽ được hưởng lớn hơn rất nhiều. Vì vậy chúng ta cần phải có một cách tiếp cận phù hợp, ứng xử phù hợp với thiên nhiên. Một trong những định hướng đó là đã đến lúc con người phải hợp tác lại, cùng đồng hành trong quản lý và bảo vệ thiên nhiên.

Mô hình kinh tế - sinh thái:

Toàn bộ các hoạt động sinh sống của con người được diễn ra trong môi trường

 ketnoivung03

Hình 3: Mô hình kinh tế - sinh thái

Chúng ta cần gì cho quá trình quản lý? Chúng ta đang cần một quá trình quản lý tổng hợp cho KDTSQ Hội An – Cù Lao Chàm

ketnoivung04

Hình 4: Áp dụng chu trình quản lý tổng hợp cho Khu DTSQ Hội An – Cù Lao Chàm

2) Các hệ sinh thái quan trọng của Cù Lao Chàm, Hội An và Quảng Nam cần được bảo vệ

a) Hệ sinh thái rừng tự nhiên đầu nguồn (Rừng Tây Quảng Nam, rừng tự nhiên Cù Lao Chàm)

b) Hệ sinh thái vùng cửa sông, đầm phá (Cửa sông Thu Bồn – Hội An, An Hòa, Trường Giang, Cổ Cò)

c) Hệ sinh thái rừng ngập mặn (Hội An, Núi Thành)

d) Hệ sinh thái bãi biển (Hội An, Thăng Bình, Núi Thành)

e) Hệ sinh thái thảm cỏ biển (Cù Lao Chàm, Hội An, Núi Thành)

f) Hệ sinh thái rạn san hô (Cù Lao Chàm, Tam Hải, Tam Tiến)

3) Kết nối vùng, kết nối lưu vực để một Hội An phát triển bền vững

a) Kết nối lưu vực nhằm đảm bảo tính kết nối các hệ sinh thái từ đầu nguồn đến rạn san hô (ridge to reef).

b) Kết nối vùng nhằm giảm áp lực khai thác tài nguyên tại Hội An thông qua các hoạt động đánh bắt, nuôi trồng, xây dựng như đánh bắt quá mức, không hợp lý, mang tính hủy diệt tại vùng biển Cù Lao Chàm, vùng cửa sông Thu Bồn – Hội An, xây dựng khách sạn, resort trên các bãi biển, dọc ven bờ sông, chuyển rừng ngập mặn sang hồ nuôi tôm, và rừng phòng hộ ven biển sang nuôi tôm trên cát.

c) Kết nối vùng nhằm mở rộng phạm vi, gia tăng sản phẩm du lịch, đáp ứng nhu cầu từ du khách như gắn kết với các bãi biển hoang sơ, đẹp dọc theo đường bờ của Quảng Nam từ Điện Bàn, Duy Xuyên đến Núi Thành, vùng trung du và miền núi.

d) Kết nối vùng nhằm đáp ứng được nguồn thực phẩm, hàng hóa cho du khách như cá tôm, rau quả, lúa gạo, thịt trứng từ Đà Nẵng, các huyện ven biển, trung du và miền núi của tỉnh Quảng Nam.

e) Kết nối vùng, kết nối lưu vực nhằm bảo vệ và bảo tồn tính độc đáo, nỗi trội của Hội An, của Di sản Văn hóa và Sinh quyển Thế giới tại vùng hạ lưu của dòng sông Thu Bồn, Quảng Nam.

4) Kết luận và kiến nghị

Kết nối vùng, kết nối lưu vực để một Hội An phát triển bền vững được tiếp cận và xây dựng trên cơ sở hình thành sự “hội ngộ” của Hội An và cũng chính sự “hội ngộ” của thiên nhiên và con người ấy đã và đang làm nên một Hội An trù phú, cổ kính, thơ mộng, xinh đẹp, mặn mà của miền đất Quảng Nam nhưng đầy ắp sắc màu của cộng đồng toàn cầu. Để bảo tồn và phát triển sự “hội ngộ” ấy, sức khỏe của các kiểu hệ sinh thái đặc trưng của Hội An bao gồm hệ sinh thái vùng cửa sông, hệ sinh thái rừng ngập mặn, bãi biển, thảm cỏ biển, rạn san hô, rừng tự nhiên trên đảo, và các quần cư rong biển cần được theo dõi và chăm sóc cẩn thận. Các bãi giống, đường di cư, vùng thức ăn, bãi nuôi con non và vòng đời của các loài sinh vật thủy sinh cần được bảo vệ. Lợi ích từ việc sử dụng tài nguyên môi trường cần được chia sẻ đến cộng đồng từ thượng nguồn đến hạ lưu và dọc theo vùng bờ của lưu vực hệ thống sông Thu Bồn. Sinh kế cộng đồng trên cơ sở bảo tồn và phát triển kinh tế xã hội cần được hài hòa trên cơ sở gắn kết với thích ứng biến đổi khi hậu và nước biển dâng.

Chu Mạnh Trinh - Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm


Tin mới hơn:
Tin cũ hơn: