Từ tạm giao rừng đến quản lý tổng hợp hệ sinh thái rừng – biển gắn với phát triển bền vững
Thực hiện theo quy định của pháp luật và chỉ đạo của UBND thành phố Đà Nẵng, việc tạm giao diện tích rừng do UBND xã Tân Hiệp quản lý cho Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm (theo Quyết định số 351/QĐ-UBND ngày 25/12/2025 của UBND xã Tân Hiệp) đã đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tổ chức quản lý rừng đặc dụng tại khu vực đảo.
Đây không chỉ là một thủ tục hành chính, mà còn mở ra cơ hội tiếp cận toàn diện hơn đối với công tác điều tra, bảo tồn, phục hồi rừng và quản lý hệ sinh thái liên kết rừng – biển tại Cù Lao Chàm.
Bước chuyển tiếp trong quản lý rừng đảo
Cù Lao Chàm là quần đảo ven bờ có giá trị cao về đa dạng sinh học, nơi tồn tại mối liên kết chặt chẽ giữa hệ sinh thái rừng tự nhiên trên đảo và hệ sinh thái biển xung quanh. Trong nhiều năm qua, UBND xã Tân Hiệp đã thực hiện tốt vai trò quản lý nhà nước đối với diện tích rừng được giao theo thẩm quyền, góp phần giữ ổn định hiện trạng rừng và hạn chế các tác động tiêu cực đến tài nguyên.
Thực hiện chủ trương của UBND thành phố Đà Nẵng về sắp xếp, kiện toàn mô hình quản lý rừng đặc dụng, từ cuối năm 2025, UBND xã Tân Hiệp đã phối hợp với Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm và Hạt Kiểm lâm liên xã khu vực 3 tổ chức rà soát, tạm bàn giao diện tích rừng và đất lâm nghiệp trên địa bàn xã để Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên tiếp nhận quản lý theo chức năng, nhiệm vụ được giao.
Quá trình tạm giao được thực hiện thận trọng, từng bước, dựa trên hồ sơ kiểm kê rừng, bản đồ diễn biến rừng và các quy định hiện hành, bảo đảm không làm gián đoạn công tác quản lý, bảo vệ rừng tại địa phương.
Quản lý rừng trong khuôn khổ bảo tồn thiên nhiên
Điểm mới của giai đoạn hiện nay là công tác quản lý rừng tại Cù Lao Chàm được đặt trong khuôn khổ Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm – được UBND tỉnh Quảng Nam (trước đây) quyết định thành lập từ tháng 02/2025 và hiện đang được kiện toàn trong hệ thống quản lý của thành phố Đà Nẵng.
Việc hình thành Khu bảo tồn Thiên nhiên trên cơ sở nâng cấp Khu Bảo tồn biển Cù Lao Chàm không thay thế vai trò của chính quyền cơ sở, mà tạo điều kiện để công tác quản lý rừng được tiếp cận theo hướng tổng hợp và chuyên sâu hơn. Trên nền tảng đó, các hoạt động điều tra, đánh giá hiện trạng rừng và tài nguyên sinh học sẽ được triển khai đồng bộ; các diện tích có thảm thực vật rừng tự nhiên chưa được phản ánh đầy đủ trong hồ sơ sẽ được rà soát, cập nhật; đồng thời từng bước xây dựng các chương trình bảo tồn, phục hồi rừng phù hợp với điều kiện sinh thái đặc thù của đảo, gắn kết chặt chẽ giữa quản lý rừng với bảo tồn hệ sinh thái biển và vùng ven bờ.
Đây là tiền đề quan trọng để rừng Cù Lao Chàm không chỉ được quản lý về mặt diện tích, mà còn được nhìn nhận đúng giá trị sinh thái, chức năng phòng hộ và vai trò trong cân bằng hệ sinh thái rừng – biển lâu dài.
Hình 1. Hồ nước ngọt Bãi Bìm – sinh cảnh quan trọng trong hệ sinh thái rừng đảo Cù Lao Chàm. (Ảnh Phan Công Sanh)
Hiện trạng, cơ hội và thách thức trong bối cảnh mới
Kết quả rà soát hồ sơ và kiểm tra thực địa trong quá trình tạm giao rừng cho thấy, rừng Cù Lao Chàm hiện vẫn giữ được những giá trị nền tảng của hệ sinh thái rừng đảo. Phần lớn diện tích là rừng tự nhiên, phân bố trên địa hình núi đá, sườn dốc lớn và dọc các tuyến đường quanh đảo.
Tuy nhiên, do điều kiện lập địa khắc nghiệt – đất mỏng, nghèo dinh dưỡng, địa hình chia cắt mạnh – khả năng tái sinh tự nhiên của nhiều loài cây gỗ bản địa còn hạn chế, đặc biệt tại các khu vực chịu tác động của gió bão, sạt lở hoặc các hoạt động của con người.
Đáng chú ý, tại một số đảo nhỏ như Hòn Lá, Hòn Dài, Hòn Tai, Hòn Mồ và một số khu vực trên đảo Hòn Lao, đã ghi nhận các diện tích có thảm thực vật rừng phát triển tự nhiên nhưng trong hồ sơ quản lý hiện nay vẫn được thống kê là đất trống. Thực tế này vừa đặt ra yêu cầu cập nhật lại hiện trạng rừng, vừa mở ra cơ hội đánh giá đầy đủ hơn giá trị tài nguyên rừng đảo khi triển khai công tác điều tra rừng một cách bài bản và thống nhất.
Bên cạnh đó, rừng Cù Lao Chàm hiện chịu tác động đan xen của nhiều yếu tố như hạ tầng phục vụ quốc phòng, khai thác lâm sản ngoài gỗ theo tập quán truyền thống, hoạt động du lịch và chăn thả gia súc cục bộ. Các tác động này chưa làm thay đổi căn bản diện mạo rừng, song đặt ra yêu cầu phải quản lý theo cách tiếp cận tổng hợp và dài hạn nhằm bảo đảm tính ổn định sinh thái của rừng đặc dụng.
Trong bối cảnh đó, việc Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm từng bước tiếp nhận vai trò chủ rừng được xem là bước chuyển quan trọng trong công tác quản lý và bảo tồn. Khi có chủ rừng chuyên trách, công tác quản lý rừng có điều kiện chuyển từ cách tiếp cận hành chính sang quản lý bảo tồn dựa trên cơ sở khoa học, thông qua các nội dung trọng tâm như:
– Điều tra, cập nhật đầy đủ hiện trạng thảm thực vật và các sinh cảnh rừng đặc thù;
– Xác định giá trị bảo tồn của từng khu vực rừng, làm cơ sở cho phân vùng và quản lý phù hợp;
– Theo dõi, giám sát diễn biến rừng dài hạn nhằm kịp thời phát hiện các nguy cơ suy thoái;
– Từng bước triển khai các chương trình phục hồi rừng, tăng cường năng lực phòng cháy, chữa cháy rừng, gắn với định hướng phát triển du lịch sinh thái rừng bền vững;
– Kết nối quản lý rừng với bảo tồn biển, phát huy vai trò phòng hộ, bảo vệ đất, nước và duy trì cân bằng sinh thái vùng ven bờ;
– Đồng thời chú trọng phát huy giá trị tri thức bản địa của cộng đồng địa phương trong quản lý, sử dụng hợp lý tài nguyên rừng theo cơ chế đồng quản lý, qua đó gắn kết chặt chẽ công tác bảo tồn với duy trì, phát triển sinh kế rừng bền vững và nâng cao trách nhiệm bảo vệ rừng của người dân.
Quan trọng hơn, khung quản lý mới tạo điều kiện để chính quyền địa phương, lực lượng Kiểm lâm và cộng đồng dân cư tiếp tục phối hợp chặt chẽ, cùng tham gia bảo vệ và phát huy giá trị rừng theo hướng bền vững.
Hình 2. Khảo sát, điều tra thực địa phục vụ đánh giá hiện trạng thảm thực vật rừng tại Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm. (Ảnh Trần Ngọc Toàn)
Hướng tới bảo tồn hệ sinh thái liên kết rừng – biển
Một định hướng xuyên suốt của Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm là quản lý tài nguyên thiên nhiên theo tiếp cận hệ sinh thái. Trong đó, rừng trên đảo, vùng bờ ven đảo và hệ sinh thái biển được xem là một chỉnh thể thống nhất.
Rừng tự nhiên tại Cù Lao Chàm không chỉ có chức năng phòng hộ, giữ đất, giữ nước, mà còn góp phần bảo vệ môi trường sống cho nhiều loài sinh vật biển, giảm xói mòn, hạn chế bồi lấp và duy trì cân bằng sinh thái vùng ven bờ.
Trên cơ sở tiếp nhận quản lý rừng, Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên sẽ từng bước triển khai các hoạt động nghiên cứu, giám sát và phục hồi sinh thái rừng, đồng thời tiếp tục phối hợp với UBND xã Tân Hiệp, lực lượng Kiểm lâm và cộng đồng địa phương trong công tác bảo vệ rừng và quản lý tài nguyên thiên nhiên.
Phát triển bền vững gắn với sự tham gia của cộng đồng
Việc tạm giao rừng không làm thay đổi nguyên tắc quản lý có sự tham gia của cộng đồng – một đặc trưng đã được duy trì nhiều năm tại Cù Lao Chàm. Ngược lại, đây là cơ hội để các mô hình đồng quản lý tài nguyên rừng – biển tiếp tục được củng cố, phát triển du lịch trên cơ sở bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên và sinh kế của người dân địa phương.
Trong thời gian tới, sau khi hoàn thiện điều tra rừng và các thủ tục giao đất, giao rừng chính thức, Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm sẽ phối hợp với các cơ quan liên quan xây dựng Phương án Quản lý rừng bền vững; Đề án Tổng thể Du lịch sinh thái; các chương trình bảo tồn, phục hồi rừng, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát huy vai trò của người dân trong bảo vệ tài nguyên thiên nhiên của đảo.
Hướng đi dài hạn cho rừng Cù Lao Chàm
Việc tạm giao rừng cho Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm là bước chuyển tiếp cần thiết trong lộ trình hoàn thiện mô hình quản lý rừng đặc dụng tại khu vực đảo. Trên nền tảng kế thừa kết quả quản lý của địa phương, công tác bảo tồn rừng tại Cù Lao Chàm được kỳ vọng sẽ từng bước đi vào chiều sâu, góp phần bảo vệ hệ sinh thái đặc thù, gắn với phát triển bền vững và giá trị lâu dài của vùng lõi Khu Dự trữ Sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An.
ThS. Phan Công Sanh – Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm