CÙ LAO CHÀM – TỪ KHÔNG GIAN BẢO TỒN ĐẾN TẦM NHÌN PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG RỪNG – BIỂN – CỘNG ĐỒNG
Giữa những ngày giao thời giữa năm cũ và năm mới, khi nhịp sống trên đảo Cù Lao Chàm chậm lại theo những đợt biển động thường niên, những chuyến tàu đầy ắp cá trích mùa đông nối nhau cập bến, và trên các tuyến đường làng phảng phất mùi ‘mứt biển’ – thứ rong biển bám trên ghềnh đá được bà con gỡ về phơi mỗi độ đông về – cũng là lúc nhìn lại chặng đường bảo tồn đã qua và mở ra tầm nhìn mới cho tương lai của Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm, một không gian sinh thái đặc biệt, nơi rừng gặp biển, thiên nhiên gắn với con người, và bảo tồn song hành cùng phát triển.
Không gian sinh thái độc đáo – nền tảng của bảo tồn tổng hợp
Cù Lao Chàm không chỉ là một quần đảo ven bờ với cảnh quan đặc sắc, mà là một hệ sinh thái đảo – biển – rừng hoàn chỉnh, nơi các hệ sinh thái rừng tự nhiên trên đảo liên kết chặt chẽ với rạn san hô, thảm cỏ biển, rong biển, vùng bờ và biển khơi. Chính sự liên kết sinh thái này đã tạo nên giá trị nổi bật toàn cầu, đưa Cù Lao Chàm trở thành vùng lõi của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An, được UNESCO công nhận từ năm 2009.
Gần 20 năm qua, từ mô hình Khu Bảo tồn biển, Cù Lao Chàm đã từng bước khẳng định rằng bảo tồn không chỉ là giữ gìn tài nguyên thiên nhiên, mà còn là phương thức quản trị hiệu quả nhằm nuôi dưỡng hệ sinh thái và sinh kế cộng đồng. Việc chính thức thành lập Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm vào năm 2025 đánh dấu một bước chuyển quan trọng, lần đầu tiên không gian bảo tồn được mở rộng và quản lý tổng hợp từ rừng xuống biển, khắc phục những khoảng trống kéo dài trong quản lý rừng đảo và bảo tồn đa dạng sinh học.
Hình 1: Cảnh quan biển đảo Cù Lao Chàm – không gian sinh thái liên kết rừng tự nhiên trên đảo với vùng biển ven bờ, nền tảng cho mô hình bảo tồn tổng hợp rừng – biển. (Công Sanh-BQL)
Bảo tồn gắn với khoa học và thực tiễn quản lý
Công tác bảo tồn tại Cù Lao Chàm được triển khai trên nền tảng khoa học vững chắc, gắn chặt với thực tiễn quản lý tại địa phương. Các nghiên cứu đa dạng sinh học trong nhiều năm đã ghi nhận hàng nghìn loài sinh vật rừng và biển, trong đó có nhiều loài nguy cấp, quý hiếm và những loài mới cho khoa học được phát hiện ngay tại đảo. Những kết quả nghiên cứu này không chỉ góp phần làm phong phú tri thức khoa học, mà còn là cơ sở quan trọng cho công tác quản lý, quy hoạch và bảo tồn bền vững.
Song song với nghiên cứu khoa học, công tác tuần tra, kiểm soát và quan trắc, giám sát tài nguyên được duy trì thường xuyên, kết hợp hiệu quả giữa lực lượng chuyên trách của Ban Quản lý và sự tham gia của cộng đồng. Các mô hình đồng quản lý tài nguyên, bảo vệ nguồn lợi thủy sản, bảo tồn cua đá, quản lý bãi giống, bãi đẻ thủy sản, bảo vệ rừng đặc dụng trên đảo… đã góp phần hình thành một hệ thống quản lý linh hoạt, phù hợp với điều kiện đặc thù của một xã đảo.
Sự chung tay của chính quyền, lực lượng chức năng và các bên liên quan
Bên cạnh vai trò nòng cốt của Ban Quản lý, công tác bảo tồn tại Cù Lao Chàm luôn nhận được sự quan tâm, chỉ đạo và phối hợp chặt chẽ của UBND xã Tân Hiệp, các lực lượng chức năng và các cơ quan, đơn vị có liên quan trên địa bàn. Chính quyền địa phương đã tích cực đồng hành trong công tác tuyên truyền, vận động người dân thực hiện nghiêm các quy định về bảo vệ rừng, bảo tồn biển, quản lý hoạt động du lịch và giữ gìn môi trường sinh thái trên đảo.
Sự phối hợp giữa Ban Quản lý với các lực lượng kiểm lâm, biên phòng, công an, quân đội, trường học và cộng đồng đã góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về bảo tồn, kịp thời phát hiện, ngăn chặn và xử lý các hành vi vi phạm, đồng thời bảo đảm an ninh – trật tự, an toàn xã hội trong khu vực khu bảo tồn.
Cùng với đó, các doanh nghiệp du lịch hoạt động trên địa bàn ngày càng thể hiện rõ trách nhiệm xã hội thông qua việc tuân thủ các quy định về bảo tồn, giảm thiểu tác động đến môi trường, dọn vệ sinh bãi biển, rạn san hô, tham gia các hoạt động truyền thông – giáo dục môi trường và đóng góp nguồn lực cho công tác bảo tồn. Sự tham gia này đã từng bước khẳng định vai trò của doanh nghiệp như những đối tác đồng hành trong phát triển du lịch sinh thái, bền vững tại Cù Lao Chàm.
Hình 2. Hội thảo tham vấn cộng đồng và các bên liên quan trong quá trình xây dựng Quy chế quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm – minh chứng cho cách tiếp cận quản trị bảo tồn có sự tham (Thuý Trang-BQL)
Cộng đồng địa phương – trung tâm của bảo tồn bền vững
Một trong những yếu tố làm nên thành công của công tác bảo tồn tại Cù Lao Chàm là vai trò trung tâm của cộng đồng địa phương. Người dân không đứng ngoài bảo tồn, mà trực tiếp tham gia vào quá trình quản lý, giám sát và hưởng lợi từ các hoạt động bảo tồn gắn với sinh kế.
Từ những ngư dân tham gia bảo vệ nguồn lợi thủy sản, các hộ dân gắn bó với rừng, đến nhóm đồng quản lý bảo tồn biển, các nhóm du lịch cộng đồng, hướng dẫn viên, thanh niên tình nguyện…, tất cả đã cùng nhau hình thành một “hệ sinh thái xã hội” đồng hành với hệ sinh thái tự nhiên. Các mô hình đồng quản lý, du lịch sinh thái, du lịch học tập cộng đồng và sản phẩm bản địa thân thiện môi trường từng bước tạo dựng chuỗi giá trị kinh tế xanh, trong đó bảo tồn thiên nhiên trở thành nền tảng cho phát triển bền vững lâu dài.
Hình 3. Cộng đồng địa phương tham gia thảo luận định hướng quản lý rừng – thể hiện vai trò trung tâm của người dân trong mô hình bảo tồn gắn với sinh kế bền vững tại Cù Lao Chàm. (Thuý Trang-BQL)
Tầm nhìn mới: Quản trị tích hợp rừng – biển – sinh kế
Bước sang giai đoạn mới, Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm hướng tới tầm nhìn dài hạn, trở thành mô hình bảo tồn tổng hợp rừng – biển tiêu biểu của Việt Nam, nơi hội tụ các giá trị về đa dạng sinh học, văn hóa bản địa, quản trị hiện đại và sự tham gia tích cực của cộng đồng.
Tầm nhìn đó được cụ thể hóa thông qua các định hướng trọng tâm:
– Hoàn thiện hệ thống pháp lý, quy chế quản lý phù hợp với đặc thù khu bảo tồn thiên nhiên đảo;
– Đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ, chuyển đổi số trong giám sát tài nguyên và quản lý bảo tồn;
– Phát triển sinh kế bền vững gắn với bảo tồn, nâng cao năng lực cộng đồng;
– Tăng cường hợp tác quốc tế, nghiên cứu khoa học và giáo dục môi trường;
– Gắn kết chặt chẽ với không gian Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An và chiến lược phát triển bền vững của thành phố Đà Nẵng trong giai đoạn mới.
Từ thực tiễn quản lý, Cù Lao Chàm đang dần hình thành một mô hình bảo tồn tổng hợp rừng – biển mang tính điển hình, cho thấy khả năng tích hợp giữa bảo tồn đa dạng sinh học, quản trị tài nguyên và phát triển sinh kế trong điều kiện không gian đảo ven bờ.
Kết nối quá khứ – hiện tại – tương lai
Cuối năm là thời điểm để nhìn lại những kết quả đã đạt được, đồng thời khẳng định niềm tin vào con đường bảo tồn gắn với phát triển bền vững. Từ những bước đi ban đầu của Khu Bảo tồn biển, đến sự ra đời của Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm hôm nay, hành trình bảo tồn nơi đây là hành trình của sự kiên định, sáng tạo và đồng hành giữa chính quyền, lực lượng chức năng, doanh nghiệp và cộng đồng.
Cù Lao Chàm được bảo tồn không chỉ để gìn giữ vẻ đẹp thiên nhiên hôm nay, mà còn để trao truyền cho các thế hệ mai sau một không gian sống hài hòa giữa con người và tự nhiên, nơi bảo tồn là nền tảng cho phát triển bền vững lâu dài.
Từ góc nhìn của một người trực tiếp tham gia công tác nghiên cứu và hợp tác trong lĩnh vực bảo tồn, có thể thấy rằng những kết quả đạt được tại Cù Lao Chàm trong suốt thời gian qua không đến từ một chủ thể đơn lẻ, mà là kết tinh của sự bền bỉ, trách nhiệm và tinh thần cống hiến của đội ngũ những người làm công tác bảo tồn, cùng với sự đồng hành của chính quyền địa phương, các lực lượng chức năng, doanh nghiệp và cộng đồng cư dân trên đảo. Ở đó, bảo tồn không chỉ là câu chuyện của tài nguyên, mà còn là hành trình tích lũy tri thức, kinh nghiệm và bản lĩnh nghề nghiệp của những con người gắn bó lâu dài với rừng, biển và cộng đồng địa phương.
Trong điều kiện đặc thù của một khu bảo tồn đảo – không gian sinh thái hẹp, chịu tác động mạnh của thời tiết và biến đổi khí hậu – việc duy trì các hoạt động tuần tra, giám sát tài nguyên, nghiên cứu khoa học và truyền thông cộng đồng đòi hỏi sự kiên trì và cam kết lâu dài. Chính sự gắn bó ấy đã góp phần giữ vững nền tảng bảo tồn, đồng thời từng bước hình thành cách tiếp cận quản lý phù hợp với điều kiện thực tiễn của Cù Lao Chàm.
Từ thực tiễn này có thể rút ra một bài học quan trọng: bảo tồn thiên nhiên chỉ thực sự bền vững khi được đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa khoa học, quản lý và cộng đồng. Việc kết nối tri thức khoa học với kinh nghiệm bản địa, gắn bảo tồn với sinh kế và phát triển du lịch có trách nhiệm chính là hướng đi cần tiếp tục được củng cố và hoàn thiện trong giai đoạn tới.
Trong dòng chảy đó, Cù Lao Chàm không chỉ là đối tượng bảo tồn, mà còn là không gian để tiếp tục thử nghiệm, học hỏi và hoàn thiện các cách tiếp cận bảo tồn gắn với phát triển bền vững trong bối cảnh biến đổi nhanh của xã hội và môi trường.
Bước vào chặng đường phát triển mới của Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm, với nền tảng đã được xây dựng, cùng sự phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa các bên liên quan, công tác bảo tồn tại đây sẽ tiếp tục đóng góp những kinh nghiệm quý cho thực tiễn bảo tồn rừng – biển ở Việt Nam, đồng thời khẳng định vai trò của Cù Lao Chàm như một không gian học hỏi, thực nghiệm và lan tỏa các giá trị phát triển bền vững trong khuôn khổ Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An.
ThS. Phan Công Sanh – Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm