Dự án “Thí điểm phục hồi thảm cỏ biển kết hợp cải thiện sinh kế tại Cù Lao Chàm” đang được triển khai nhằm thử nghiệm các giải pháp phục hồi hệ sinh thái cỏ biển trên cơ sở khoa học, đồng thời gắn hoạt động bảo tồn với phát triển sinh kế bền vững cho cộng đồng địa phương.
Cỏ biển là một trong những hệ sinh thái biển quan trọng tại Cù Lao Chàm, là nơi cư trú, kiếm ăn và sinh trưởng của nhiều loài thủy sinh, đặc biệt trong giai đoạn con non. Thảm cỏ biển góp phần duy trì đa dạng sinh học, nguồn lợi thủy sản, ổn định môi trường vùng ven bờ; đồng thời có khả năng hấp thụ, lưu giữ carbon và hỗ trợ thích ứng với biến đổi khí hậu.
Tuy nhiên, diện tích cỏ biển tại Cù Lao Chàm đã suy giảm đáng kể, từ khoảng 50 ha năm 2014 xuống còn khoảng 15–17 ha trong những năm gần đây. Kết quả đánh giá xu thế giai đoạn 1999–2025 cũng cho thấy nhiều thảm cỏ biển ven đảo bị suy giảm và phân mảnh. Thực trạng này đặt ra yêu cầu cần tiếp tục cập nhật dữ liệu, xác định các yếu tố tác động và thử nghiệm phương pháp phục hồi phù hợp với điều kiện tự nhiên tại Cù Lao Chàm.
Từ nghiên cứu khoa học đến phục hồi tại hiện trường
Dự án được UBND tỉnh Quảng Nam phê duyệt tại Quyết định số 1512/QĐ-UBND ngày 04/6/2025 và triển khai từ tháng 6/2025. Sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, UBND thành phố Đà Nẵng phê duyệt điều chỉnh Dự án tại Quyết định số 2918/QĐ-UBND ngày 09/12/2025.
Dự án được triển khai với sự phối hợp của WWF-Việt Nam, Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm, các cơ quan nghiên cứu, đơn vị chuyên môn, chính quyền địa phương và cộng đồng.
Theo cách tiếp cận đa ngành, đa bên, các hoạt động được thực hiện từ khảo sát hiện trạng, lập bản đồ phân bố cỏ biển, đánh giá điều kiện môi trường và đa dạng sinh học đến nghiên cứu kỹ thuật phục hồi, theo dõi sau phục hồi, nghiên cứu tiềm năng carbon xanh và hỗ trợ sinh kế cộng đồng.
Các đợt khảo sát đã ghi nhận sự phân bố của nhiều loài cỏ biển tại Bãi Bắc, Bãi Ông, Bãi Xếp, Bãi Bìm, Bãi Hương, Bãi Nần và một số đảo nhỏ. Đây là nguồn dữ liệu quan trọng để lựa chọn khu vực ưu tiên, loài cỏ biển và kỹ thuật phục hồi phù hợp.
Hình 1, 2. Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm thí điểm phục hồi thảm cỏ biển.
Thí điểm phục hồi cỏ biển tại Bãi Bắc
Tháng 3/2026, Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm triển khai trồng phục hồi thí điểm cỏ Kiệu tròn (Cymodocea rotundata) và cỏ Vích (Thalassia hemprichii) tại Bãi Bắc.
Hoạt động được thực hiện hoàn toàn dưới nước bằng phương pháp lặn SCUBA, kết hợp trồng bằng túi bầu tại khu vực liền kề với thảm cỏ tự nhiên. Tổng cộng đã trồng 200 túi bầu với hơn 1.200 thân đứng.
Kết quả kiểm tra ban đầu cho thấy phần lớn túi bầu ổn định, bám nền đáy. Đợt trồng được thực hiện vào giai đoạn bắt đầu mùa sinh trưởng của cỏ biển, trong điều kiện thời tiết thuận lợi. Khu vực phục hồi được lựa chọn liền kề với thảm cỏ tự nhiên, có điều kiện ánh sáng, thủy triều và nền trầm tích tương đối ổn định, đáp ứng yêu cầu sinh thái của hai loài cỏ biển được phục hồi.
Hình 3, 4. Hoạt động phục hồi thảm cỏ biển tại Cù Lao Chàm.
Kết quả theo dõi sau phục hồi
Sau 04 tháng theo dõi, kết quả cho thấy diễn biến sinh trưởng của hai loài cỏ biển có sự khác biệt khá rõ.
Đối với cỏ Kiệu tròn (Cymodocea rotundata), số túi bầu còn tồn tại đạt khoảng 71,1% so với ban đầu. Số thân đứng tăng mạnh lên 933 thân so với thời điểm theo dõi trước đó. Đặc biệt, tại tháng thứ 4 đã ghi nhận thân ngầm của cỏ Kiệu tròn phát triển vượt ra khỏi túi bầu và hình thành các chồi mới trên nền đáy xung quanh. Đây là dấu hiệu tích cực, cho thấy cỏ không chỉ tồn tại trong phạm vi vật liệu trồng ban đầu mà đã bắt đầu thiết lập và mở rộng sinh trưởng trên nền đáy tự nhiên.
Tại khu vực phục hồi cũng ghi nhận sự xuất hiện của cỏ Kim và cỏ Xoan. Đây là tín hiệu cho thấy quá trình tái lập quần xã cỏ biển theo diễn thế tự nhiên, đồng thời là chỉ báo sinh thái quan trọng phản ánh điều kiện nền đáy và môi trường đang dần được cải thiện.
Đối với cỏ Vích (Thalassia hemprichii), sau 04 tháng ghi nhận 13/20 túi bầu còn lại, tương ứng tỷ lệ tồn tại 65%. Số thân đứng duy trì ở mức 35 thân, chưa thay đổi so với tháng thứ 3. Kết quả này cho thấy cỏ Vích có tốc độ phục hồi và mở rộng chậm hơn so với cỏ Kiệu tròn trong điều kiện thí nghiệm hiện tại. Tuy nhiên, việc cây giống vẫn duy trì được sau 04 tháng cho thấy một phần cây đã thích nghi và tồn tại ổn định tại khu vực trồng.
Tại khu vực phục hồi đã ghi nhận sự xuất hiện của ốc, trứng ốc, cá phèn và cá dìa. Đây là những tín hiệu cần tiếp tục theo dõi để đánh giá khả năng phục hồi chức năng sinh thái của thảm cỏ biển trong thời gian tới.
Bên cạnh phục hồi sinh thái, Dự án đang nghiên cứu khả năng hấp thụ và lưu giữ carbon của thảm cỏ biển Cù Lao Chàm; đồng thời xem xét các phương pháp đo lường, xác minh và đánh giá tiềm năng carbon xanh. Các kết quả hiện nay mới ở giai đoạn nghiên cứu, phục vụ xây dựng cơ sở khoa học và xem xét khả năng lồng ghép trong các định hướng, chính sách khí hậu phù hợp trong tương lai.
Hình 5, 6, 7. Theo dõi, kiểm tra tình trạng sinh trưởng của thảm cỏ biển sau phục hồi.
Gắn bảo tồn với sinh kế cộng đồng
Dự án xác định cộng đồng địa phương là chủ thể quan trọng trong quá trình bảo tồn và phục hồi cỏ biển. Theo định hướng, Dự án dự kiến hỗ trợ 2–3 mô hình sinh kế, hướng tới khoảng 70–100 hộ tham gia và hưởng lợi.
Trong quý I năm thứ hai, Ban quản lý đã hỗ trợ trang thiết bị cho Hợp tác xã Mộc Chàm phục vụ sản xuất trà lá rừng và sản phẩm rong biển. Dự án cũng tổ chức tham vấn nhóm khai thác, chế biến thủy sản tại Bãi Hương; bước đầu có 05 người tự nguyện và cam kết tham gia mô hình.
Việc hỗ trợ sinh kế hướng tới tạo thêm lựa chọn kinh tế phù hợp cho cộng đồng, góp phần giảm áp lực lên tài nguyên, đồng thời tăng cường sự tham gia của người dân trong công tác bảo tồn.
Hình 8. Hỗ trợ trang thiết bị phục vụ phát triển sinh kế cho cộng đồng địa phương.
Định hướng trong thời gian tới
Trong thời gian đến, Dự án tiếp tục tập trung hoàn thiện cơ sở dữ liệu khoa học về cỏ biển; đánh giá, điều chỉnh và hoàn thiện kỹ thuật phục hồi; xây dựng khung hành động bảo tồn và phục hồi thảm cỏ biển; nghiên cứu tiềm năng carbon xanh; đồng thời nâng cao năng lực, nhận thức của cộng đồng và các bên liên quan.
Việc thí điểm phục hồi thảm cỏ biển tại Cù Lao Chàm là bước đi quan trọng nhằm kết hợp giữa nghiên cứu khoa học, phục hồi hệ sinh thái và phát triển sinh kế bền vững. Kết quả bước đầu là cơ sở để tiếp tục hoàn thiện phương pháp phục hồi, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, phục hồi nguồn lợi thủy sản và duy trì các giá trị sinh thái đặc trưng của Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm.
Phương Thảo, Thanh Thảo – Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm