Hệ sinh thái nước ngọt – mảnh ghép còn ít được biết đến của Cù Lao Chàm
Khi nhắc đến Cù Lao Chàm, nhiều người thường nghĩ ngay đến rạn san hô, thảm cỏ biển hay các hệ sinh thái biển giàu giá trị. Tuy nhiên, song song với không gian biển, trên đảo Hòn Lao còn tồn tại một hệ sinh thái nước ngọt đặc thù gồm các suối, hồ nhỏ và những thủy vực hình thành theo điều kiện tự nhiên của đảo. Dù có quy mô không lớn, các thủy vực này lại giữ vai trò quan trọng trong việc điều tiết nước, duy trì vi khí hậu và kết nối sinh thái giữa rừng và biển.
Hồ nước ngọt tại đảo Cù Lao Chàm – không gian sinh thái tiêu biểu của hệ nước ngọt trên đảo Hòn Lao. Ảnh: Phan Công Sanh
Trong các hệ sinh thái nước ngọt, thực vật phù du (phytoplankton) là nhóm sinh vật nền tảng. Chúng là sinh vật sản xuất sơ cấp, mở đầu chuỗi thức ăn và chi phối dòng năng lượng trong thủy vực. Sự đa dạng về thành phần loài và mật độ của thực vật phù du phản ánh trực tiếp chất lượng môi trường nước, mức độ ổn định sinh thái cũng như những thay đổi do điều kiện tự nhiên và tác động của con người. Vì vậy, nhóm sinh vật này thường được xem là chỉ thị sinh học quan trọng trong công tác theo dõi, đánh giá và quản lý tài nguyên nước.
Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, các nghiên cứu khoa học tại Cù Lao Chàm chủ yếu tập trung vào hệ sinh thái biển và vùng cửa sông. Hệ sinh thái nước ngọt trên đảo vẫn là một khoảng trống thông tin, đặc biệt dưới góc độ đa dạng sinh học và vai trò sinh thái trong tổng thể hệ sinh thái đảo.
Nghiên cứu đầu tiên về thực vật phù du nước ngọt trên đảo Hòn Lao
Nhằm bổ sung khoảng trống khoa học này, năm 2021, Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm đã phối hợp triển khai nghiên cứu “Điều tra, nghiên cứu các sinh cảnh thủy sinh nước ngọt tại đảo Hòn Lao, làm cơ sở khoa học và xác định giá trị bảo tồn phục vụ xây dựng dự án thành lập Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm”. Kết quả nghiên cứu được công bố năm 2025 trên Vietnam Journal of Marine Science and Technology.
Đây là nghiên cứu đầu tiên cung cấp bộ dữ liệu nền có hệ thống về đa dạng thực vật phù du nước ngọt tại đảo Hòn Lao – khu vực lõi của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An. Bộ dữ liệu này không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn là cơ sở quan trọng cho công tác quản lý và bảo tồn hệ sinh thái đảo trong dài hạn.
Các nhà khoa học Viện Sinh học Nhiệt đới thực hiện thu mẫu thủy sinh tại suối trên đảo Hòn Lao. Ảnh: Phan Công Sanh
Ghi nhận mức đa dạng sinh học cao của hệ thủy sinh nước ngọt
Nghiên cứu được thực hiện tại 10 điểm khảo sát, đại diện cho các dạng thủy vực nước ngọt khác nhau trên đảo Hòn Lao, bao gồm suối, hồ nhỏ và các công trình dẫn nước. Mẫu được thu thập trong hai mùa đặc trưng là mùa khô và mùa mưa nhằm phản ánh sự biến động tự nhiên theo thời gian của hệ sinh thái. Trong mùa mưa, một số điểm nước tạm thời không thể lấy mẫu do dòng chảy mưa lớn làm thay đổi hoàn toàn hình thái thủy vực, phản ánh rõ tính động của hệ nước ngọt trên đảo.
Kết quả cho thấy hệ sinh thái nước ngọt tại đảo Hòn Lao có mức độ đa dạng sinh học đáng chú ý, với 126 loài thực vật phù du, thuộc 62 chi, 43 họ, 27 bộ và 6 nhóm phân loại chính. Đây là con số cao đối với một hệ thống thủy vực nước ngọt có quy mô nhỏ, phân bố rời rạc trên một đảo ven bờ, cho thấy giá trị sinh thái tiềm ẩn nhưng trước đây chưa được nhận diện đầy đủ.
Trong số các nhóm được ghi nhận, tảo lục và tảo silic là hai nhóm chiếm ưu thế về số lượng loài. Đặc biệt, nhóm tảo lục nước ngọt thuộc bộ Desmidiales có mức đa dạng cao với nhiều chi đặc trưng như Closterium, Cosmarium và Staurastrum. Đây là nhóm sinh vật thường xuất hiện trong các thủy vực có điều kiện môi trường ổn định, ít chịu tác động của ô nhiễm, vì vậy thường được xem là chỉ thị sinh học cho chất lượng nước tốt. Sự hiện diện phong phú của nhóm này cho thấy nhiều thủy vực nước ngọt trên đảo Hòn Lao hiện vẫn đang được duy trì trong trạng thái sinh thái tương đối lành mạnh, gắn chặt với vai trò bảo vệ lưu vực của thảm rừng đặc dụng.
Biến động theo mùa – đặc trưng tự nhiên của hệ nước ngọt đảo
Bên cạnh sự đa dạng về thành phần loài, nghiên cứu cũng ghi nhận sự biến động rõ rệt theo mùa của quần xã thực vật phù du. Trong mùa khô, số loài ghi nhận đạt 97 loài, trong khi mùa mưa giảm xuống còn 74 loài. Mật độ tế bào trung bình trong mùa khô đạt khoảng 11.000 tế bào trong mỗi lít nước, cao hơn rõ rệt so với mùa mưa (khoảng 3.300 tế bào/lít).
Sự khác biệt này phản ánh đặc điểm thủy văn đặc thù của đảo Hòn Lao. Vào mùa mưa, lượng mưa lớn làm gia tăng dòng chảy, rút ngắn thời gian lưu nước và tạo điều kiện bất lợi cho nhiều loài thực vật phù du vốn thích nghi với môi trường nước tĩnh hoặc chảy chậm. Ngược lại, trong mùa khô, điều kiện thủy văn ổn định hơn giúp quần xã thực vật phù du phát triển và tích lũy sinh khối, tạo nên bức tranh sinh thái đặc trưng của các thủy vực nước ngọt trên đảo.
Tính phân mảnh sinh thái – mỗi thủy vực là một giá trị riêng
Phân tích thành phần loài giữa các điểm khảo sát cho thấy mức độ khác biệt lớn giữa các thủy vực nước ngọt trên đảo Hòn Lao. Nói cách khác, mỗi con suối, mỗi hồ nước nhỏ đều có “dấu ấn sinh thái” riêng, chịu tác động tổng hợp của địa hình, nguồn cấp nước, độ che phủ rừng xung quanh và mức độ tác động của con người.
Chính tính phân mảnh tự nhiên này đã góp phần làm gia tăng giá trị đa dạng sinh học tổng thể của hệ sinh thái nước ngọt trên đảo. Đồng thời, kết quả nghiên cứu cũng cho thấy công tác quản lý không thể áp dụng một cách tiếp cận đồng nhất, mà cần xem xét đặc điểm riêng của từng loại hình thủy vực trong quá trình bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên.
Nền tảng khoa học cho quản lý hệ sinh thái nước ngọt giai đoạn 2026–2035
Từ các kết quả nghiên cứu đã được công bố, có thể khẳng định hệ sinh thái nước ngọt trên đảo Hòn Lao là một cấu phần sinh thái quan trọng, góp phần duy trì cân bằng sinh thái tổng thể của Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm. Trong giai đoạn 2026–2035, công tác quản lý và bảo tồn hệ sinh thái này cần được tiếp cận theo lộ trình phù hợp, dựa trên cơ sở khoa học và gắn với điều kiện nguồn lực thực tế.
Ban Quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm xác định việc duy trì điều tra, giám sát định kỳ đối với thực vật phù du và một số nhóm sinh vật chỉ thị là cần thiết, nhằm theo dõi xu hướng biến động của môi trường nước trong bối cảnh biến đổi khí hậu và gia tăng áp lực phát triển. Đồng thời, việc tăng cường phối hợp nghiên cứu với các cơ sở khoa học, trường đại học và tổ chức chuyên môn sẽ góp phần chuẩn hóa phương pháp, nâng cao chất lượng dữ liệu và hỗ trợ hiệu quả cho công tác quản lý.
Về không gian, các suối, hồ và vùng trữ nước tự nhiên gắn với rừng đặc dụng cần được nhận diện như những không gian sinh thái nhạy cảm, đóng vai trò liên kết giữa rừng – nước ngọt – biển. Bảo vệ tốt các không gian này sẽ góp phần hoàn thiện mô hình quản lý tổng hợp rừng – biển – nước ngọt, phù hợp với định hướng phát triển bền vững của Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm trong các giai đoạn tiếp theo.
ThS. Phan Công Sanh – Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm
Nguồn khoa học
Le Thi Trang, Phan Doan Dang, Phan Cong Sanh, Nguyen Thanh Huy, Tran Thi Phuong Thao, Nguyen Van Tu (2025).
The initial record of phytoplankton in Hon Lao islet of Cu Lao Cham World Biosphere Reserve, Quang Nam Province. Vietnam Journal of Marine Science and Technology, 25(4), 439–449. https://doi.org/10.15625/1859-3097/20415