Với nhiều du khách, Cù Lao Chàm hiện lên trong sắc xanh của biển, trong veo của làn nước và vẻ rực rỡ của những rạn san hô. Nhưng với người dân trên đảo, nơi đây còn có một “kho báu” lặng thầm khác: những cánh rừng xanh miên man – nơi cất giữ nguồn gen quý hiếm, dược liệu bản địa và ký ức sinh kế của bao thế hệ.
Giữa những con dốc quanh đảo gió lộng, trên con đường bê tông uốn mình theo sườn núi, nhịp sống vẫn trôi chậm và bền bỉ. Từ tinh sương, những người phụ nữ, những bác nông dân lớn tuổi đã lặng lẽ vào rừng. Đôi tay quen việc, họ ôm về những ngọn rau rừng xanh mướt, những bó lá thơm mùi đất ẩm và nắng gió. Dưới vành nón sờn là nụ cười hiền, phía sau là phông nền xanh thẫm của rừng già – một khung hình không cần dàn dựng, bởi chính đời sống đã đủ sức kể câu chuyện của mình.
Một mùa lá xanh trên đảo – nghề “Lá lao” lặng thầm nuôi sống bao thế hệ. Nguồn: Visit Cham Island.
Người dân nơi đây gọi nghề ấy bằng cái tên thân thương: “Lá lao” – nghề hái lá rừng, rau rừng truyền thống gắn bó với đảo từ thuở khai hoang lập nghiệp. Đó không chỉ là sinh kế, mà là một hệ tri thức bản địa sống động. Người hái lá hiểu từng loài cây: mùa nào được hái, lá nào dùng nấu nước uống, lá nào làm thuốc, lá nào chỉ nên chạm tay khi rừng đã đủ thời gian hồi phục. Họ không lấy tận gốc, không “vét cạn” thiên nhiên, mà luôn chừa lại mầm xanh cho ngày mai.
Những hiểu biết ấy không nằm trong sách vở. Chúng được tích lũy qua năm tháng, qua những buổi theo chân mẹ vào rừng, qua lời dặn của người già bên bếp lửa, qua từng lần rút kinh nghiệm sau một mùa mưa nắng. Tri thức được trao truyền bằng ký ức, bằng sự gắn bó lặng lẽ với rừng, với đảo.
Trước hiên những ngôi nhà cũ, cánh cửa gỗ đã bạc màu thời gian, các bà, các mẹ ngồi tỉ mỉ phân loại từng nắm lá. Trẻ nhỏ nép sau lưng người lớn, ánh mắt tò mò dõi theo từng động tác. Khoảnh khắc ấy gợi lên một điều giản dị mà sâu sắc: di sản văn hóa không chỉ tồn tại trong bảo tàng, mà đang sống động từng ngày trong chính đời sống cộng đồng.
Dưới hiên nhà xanh cửa, tri thức rừng được trao truyền bằng những nắm lá và ánh mắt trẻ thơ. Nguồn: Visit Cham Island.
Những bó lá sau khi được gom lại sẽ cho vào túi, vác sau lưng hoặc đặt lên xe máy, theo con đường vòng quanh đảo trở về nhà. Phía xa, biển xanh lấp lánh, Hòn Lao nằm yên trong nắng nhạt. Rừng và biển hiện lên như hai cánh tay nâng đỡ đời sống: một bên là nguồn sống trên cạn, một bên là không gian mưu sinh dưới nước – đan xen, hòa quyện, không thể tách rời.
Người dân Cù Lao Chàm thu gom, đóng gói lá rừng bên đường ven đảo trước khi mang về nhà, phía xa là biển xanh và đảo nhỏ – hình ảnh hài hòa giữa sinh kế và thiên nhiên. Nguồn: Visit Cham Island.
Ẩn sau những bó lá xanh mướt là nỗi trăn trở lặng thầm của người làm nghề “Lá lao”. Nhiều cô bác tâm sự: điều họ lo nhất không phải là đường rừng xa hay nắng mưa khắc nghiệt, mà là một ngày nào đó, lớp trẻ không còn nhận ra tên từng loại lá, không còn phân biệt được mùa hái, không còn đủ kiên nhẫn để theo nghề.
Nghề hái lá rừng đòi hỏi sự chịu khó, bền bỉ và cả lòng yêu rừng. Phải quen với những buổi đi từ tinh mơ, những con dốc trơn trượt mùa mưa, những ngày nắng gắt giữa rừng sâu. Phải học từng chút một, từ cách chọn lá, giữ mầm, đến cách bảo quản và sử dụng. Đó là những điều không thể học vội, càng không thể “làm nhanh cho xong”.
Có những lúc, giữa rừng vắng, các cô, các bác tự hỏi: rồi mai này, ai sẽ tiếp bước mình? Ai sẽ còn nhớ công dụng của từng chiếc lá, từng thân cây? Khi nhịp sống hiện đại cuốn lớp trẻ ra phố, ra biển, ra những công việc dễ kiếm sống hơn, liệu nghề “Lá lao” có còn chỗ đứng?
Nhưng chính từ nỗi lo ấy, họ lại càng nâng niu từng mầm xanh, càng kiên trì truyền dạy cho con cháu bằng chính việc làm mỗi ngày. Bởi với họ, giữ nghề cũng là giữ rừng, giữ đảo, giữ một phần hồn cốt của Cù Lao Chàm.
Điều đáng trân trọng ở Cù Lao Chàm là rừng chưa bao giờ bị xem như một “kho tài nguyên” để khai thác đến cạn kiệt. Với người dân, rừng là bạn, là chỗ dựa, là phần máu thịt của đảo. Họ hiểu rằng chỉ khi rừng còn xanh, sinh kế mới bền vững. Chính sự chừng mực, hiểu biết và tôn trọng tự nhiên ấy đã góp phần giữ gìn màu xanh cho Cù Lao Chàm suốt nhiều thập kỷ.
Những câu chuyện về nghề “Lá lao” không mang màu sắc hào nhoáng của du lịch đại trà. Chúng kể về một Cù Lao Chàm rất thật – nơi bảo tồn, sinh kế và văn hóa cộng đồng hòa quyện trong từng bước chân vào rừng, từng nắm lá được nâng niu. Và với nhiều du khách, sau làn nước trong veo và bãi cát trắng, điều đọng lại sâu sắc nhất lại là ly trà rừng thơm mùi lá mới, là nụ cười hiền của người hái lá, là cảm giác được chạm vào một lớp trầm tích văn hóa còn nguyên vẹn.
Đến Cù Lao Chàm hôm nay, du khách không chỉ để tắm biển hay lặn ngắm san hô. Bạn còn có thể theo chân bà con vào rừng, lắng nghe câu chuyện về từng loại lá, từng con dốc, từng mùa mưa nắng. Đó là hành trình khám phá không gian văn hóa rừng – biển đặc trưng, nơi tri thức bản địa được gìn giữ bằng tình yêu và trách nhiệm.
Những mùa lá xanh trên đảo vẫn lặng lẽ tiếp nối; mỗi bó lá mang về không chỉ là sản vật của rừng, mà còn là thông điệp về một cách sống hài hòa với thiên nhiên – điều làm nên giá trị bền vững và khác biệt của Cù Lao Chàm trong lòng du khách gần xa.
Giữ được những mùa lá xanh trên Cù Lao Chàm hôm nay không chỉ là công sức thầm lặng của những cô, những bác làm nghề “Lá lao”, mà còn là trách nhiệm chung của cả cộng đồng và các cơ quan quản lý. Trong bối cảnh biến đổi nhanh của đời sống và du lịch, nếu không có những chính sách phù hợp, những không gian trải nghiệm, học tập và truyền dạy tri thức bản địa, thì nghề hái lá rừng rất dễ bị mai một theo thời gian.
Nhận thức rõ điều đó, Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm đang từng bước lồng ghép bảo tồn tri thức bản địa vào các hoạt động du lịch sinh thái, giáo dục môi trường và phát triển sinh kế bền vững. Những tour trải nghiệm rừng – biển, những chương trình “học cùng cộng đồng”, những buổi kể chuyện về nghề truyền thống… không chỉ giúp du khách hiểu sâu hơn về giá trị của đảo, mà còn tạo cơ hội để thế hệ trẻ được tiếp cận, tự hào và tiếp nối nghề xưa.
Khi du khách không chỉ đến để ngắm biển, mà còn để lắng nghe câu chuyện về từng chiếc lá, từng con dốc, từng mùa rừng, thì du lịch mới thực sự trở thành động lực cho bảo tồn. Và khi người trẻ tìm thấy niềm tự hào và sinh kế trong chính di sản của quê hương, nghề “Lá lao” sẽ không còn là nỗi lo mai một, mà trở thành một phần sống động của tương lai.
Giữa nhịp sống hiện đại, những bước chân lặng lẽ vào rừng mỗi sớm mai vẫn đang viết tiếp câu chuyện về sự hòa hợp giữa con người và thiên nhiên. Đó không chỉ là câu chuyện của hôm nay, mà là lời nhắn gửi cho mai sau: giữ rừng, giữ nghề, giữ hồn đảo – để Cù Lao Chàm mãi xanh trong ký ức và trong đời sống của nhiều thế hệ.
Bích Thuỷ – BQL Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm