Khi pháp lý kiến tạo nền móng cho mô hình bảo tồn phức hợp rừng – biển – khu dự trữ sinh quyển
Trong công tác bảo tồn thiên nhiên, có những cột mốc không được ghi nhớ bằng diện tích hay kinh phí, mà bằng những con số pháp lý – những quyết định âm thầm nhưng đủ sức định hình cách con người tổ chức, quản trị và đồng hành cùng thiên nhiên trong dài hạn.
Với Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm, năm 2025 là một năm như vậy. Một năm mà chuỗi quyết định mang các con số 416 – 1309 – 30 – 351 – 25 đã lặng lẽ kiến tạo nên kiến trúc quản trị bảo tồn phức hợp, đặt nền móng cho giai đoạn vận hành bền vững phía trước.
Hình 1. Cảnh quan Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm
(Ảnh: Phan Công Sanh)
“Số 416” – Khi Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm chính thức được khai sinh
Quyết định số 416/QĐ-UBND ngày 20/2/2025 của UBND tỉnh Quảng Nam về việc thành lập Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm (gọi tắt là số 416) mang ý nghĩa đặc biệt, bởi đây là quyết định đầu tiên chính thức thành lập Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm – một thực thể pháp lý đầy đủ, bao trùm cả không gian rừng và biển.
Trước thời điểm này, công tác bảo tồn tại Cù Lao Chàm đã được triển khai hiệu quả thông qua mô hình Khu bảo tồn biển và Ban Quản lý Khu bảo tồn biển, với nhiều kết quả thực tiễn quan trọng. Tuy nhiên, về mặt pháp lý, chưa có một quyết định thành lập khu bảo tồn thiên nhiên ở cấp độ tổng hợp, chưa xác lập đầy đủ tư cách pháp lý cho toàn bộ không gian sinh thái đảo.
“Số 416” vì thế không chỉ là một quyết định nâng cấp, mở rộng mà là xác lập địa vị pháp lý của khu bảo tồn, tạo nền tảng để quản lý tổng hợp các hệ sinh thái rừng đảo, vùng triều, rạn san hô và vùng biển ven bờ trong cùng một khung quản trị.
“Số 1309” – Khi bộ máy bảo tồn được xác lập ổn định
Sau khi Khu bảo tồn Thiên nhiên được khai sinh, yêu cầu đặt ra là phải có một bộ máy tổ chức phù hợp để vận hành thực thể pháp lý mới. Quyết định 1309/QĐ-UBND ngày 03/9/2025 của UBND thành phố Đà Nẵng về việc tổ chức lại Ban quản lý Khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm thành Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm trực thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng (gọi tắt là số 1309 ) đánh dấu quá trình kiện toàn Ban Quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm trong hệ thống quản lý thống nhất của thành phố.
“Số 1309” không tạo ra thay đổi ồn ào, nhưng có ý nghĩa then chốt: bảo đảm rằng Khu bảo tồn Thiên nhiên được vận hành bởi một tổ chức có tư cách pháp lý rõ ràng, cơ cấu ổn định và tầm nhìn dài hạn, đủ khả năng tiếp nhận và triển khai các nhiệm vụ bảo tồn trong giai đoạn mới.
“Số 30” – Khi khu bảo tồn có đầy đủ chức năng để hành động
Quyết định số 30/2025/QĐ-UBND ngày 11/9/2025 của UBND thành phố Đà Nẵng về việc ban hành Quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Ban quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm trực thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Đà Nẵng (gọi tắt là số 30), chính thức trao cho khu bảo tồn đầy đủ vai trò pháp lý để tổ chức quản lý, điều phối và thực thi nhiệm vụ bảo tồn.
Một khu bảo tồn không thể vận hành chỉ bằng ranh giới và bộ máy. Nó cần chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền rõ ràng. Con số “30” chính là bản lề cho yêu cầu đó.
Theo đó, Ban Quản lý không chỉ thực hiện nhiệm vụ bảo vệ tài nguyên, mà còn được giao trách nhiệm quản lý rừng đặc dụng, bảo tồn đa dạng sinh học, tổ chức nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường, phối hợp phát triển sinh kế cộng đồng và du lịch sinh thái theo định hướng bền vững.
“Số 30” vì thế là quyết định đưa khu bảo tồn từ “tồn tại về mặt pháp lý” sang “có năng lực hành động trong thực tiễn”.
“Số 351” – Khi rừng được lắng nghe sâu hơn trong công tác bảo tồn
Quyết định số 351/QĐ-UBND ngày 25/12/2025 của UBND xã Tân Hiệp về việc tạm giao rừng cho Ban Quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm (gọi tắt là số 351) không phải là sự thay thế vai trò của chính quyền địa phương và cộng đồng – những chủ thể đã gìn giữ, bảo vệ rừng đảo hiệu quả trong nhiều năm qua. Trái lại, đây là bước tiếp nối cần thiết khi Khu bảo tồn Thiên nhiên chính thức được hình thành, đòi hỏi cách tiếp cận chuyên sâu hơn về sinh thái và khoa học.
Nếu các con số trước tạo khung thể chế, thì “số 351” là con số đưa bảo tồn đi sâu vào thực địa và chiều sâu sinh thái.
Từ mốc “số 351”, rừng Cù Lao Chàm không chỉ được nhìn như một đối tượng cần bảo vệ, mà được tiếp cận như một hệ sinh thái sống, cần được nghiên cứu, theo dõi, phục hồi và gắn kết trong tổng thể rừng – biển – đảo. Công tác quản lý từ đây có điều kiện đi sâu hơn vào nội lực của hệ sinh thái, “lắng nghe nhịp thở của rừng” thông qua quan trắc, nghiên cứu và phục hồi sinh thái.
“Số 25” – Khi bảo tồn được nâng lên tầm quản trị sinh quyển
Quyết định số 25/QĐ-UBND ngày 07/01/2026 thành phố Đà Nẵng về việc thành lập Ban Quản lý Khu Dự trữ Sinh quyển thế giới Cù Lao Chàm – Hội An (gọi tắt là số 25), với cơ chế điều phối liên ngành cấp thành phố, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường làm Trưởng ban.
Sau khi hoàn thiện trục quản lý chuyên môn, số 25 đưa bảo tồn Cù Lao Chàm lên tầng quản trị chiến lược cao hơn.
Từ đây, bảo tồn Cù Lao Chàm được đặt trong khung quản trị sinh quyển đầy đủ ba chức năng: bảo tồn – phát triển – hỗ trợ (giáo dục, nghiên cứu, hợp tác), phù hợp với định hướng của UNESCO, đồng thời mở ra khả năng kết nối sâu hơn giữa bảo tồn với quy hoạch và phát triển kinh tế – xã hội.
Một chuỗi con số – một kiến trúc bảo tồn hoàn chỉnh
Nhìn lại, các con số “416 – 1309 – 30 – 351 – 25” không tồn tại riêng lẻ, mà liên kết thành một timeline pháp lý – quản trị mạch lạc và hiếm có:
– Khai sinh Khu bảo tồn Thiên nhiên
– Xác lập bộ máy tổ chức ổn định
– Trao quyền để khu bảo tồn hành động
– Đi sâu thực địa, tiếp cận sinh thái rừng – biển
– Nâng tầm bảo tồn trong khu sinh quyển
Chuỗi con số này đã làm nên ý nghĩa đặc biệt của năm 2025 – Một năm với biết bao sự thay đổi và quyết định cả một chặng đường dài của Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm. Từ nền tảng đó, Khu bảo tồn đã sẵn sàng bước vào giai đoạn vận hành ổn định, tích lũy và lan tỏa giá trị bảo tồn trong nhiều năm tới.
ThS. Phan Công Sanh – Ban Quản lý Khu bảo tồn Thiên nhiên Cù Lao Chàm